Je leest:

Figuurlijk gebruik van rond

Figuurlijk gebruik van rond

Auteur: | 13 december 2006

Je kunt spreken van een ronde klank of een ronde smaak maar ook van ronde woorden of ronde getallen. Woordbetekenissen kunnen figuurlijk uitgebreid worden van het ene naar het andere zintuig. Maar ook naar abstracte dingen zoals taal, tijd en getallen.

Het woord rond kan zowel letterlijk als figuurlijk gebruikt worden. Maar hoe hangen de figuurlijke betekenissen van rond samen met de letterlijke betekenissen? Als we uitgaan van de eigenschappen van het wiskundige concept cirkel kunnen we een aantal overeenkomsten ontdekken.

In welke voorbeelden wordt rond letterlijk gebruikt en in welke figuurlijk?

ronde getallen ronde tonen ronde wangen het bewijs is rond de klok rond de kamer rond het werk afrondenden prijs afronden

Rond proeven en rond horen

Eén verschil tussen letterlijk en figuurlijk gebruik van rond betreft de zintuigen. De letterlijke betekenissen van rond, de ronde vormen en ronde bewegingen, kun je zien of voelen, maar er is ook rondheid die je kunt proeven of horen:

Dit is een toegankelijke, ronde, donkere wijn die voortreffelijk is als begeleiding van gegrilde entrecote.

De klank van de cornet is iets warmer en ronder dan die van de trompet.

Misschien is rond hier het tegenovergestelde van scherp, een ander woord dat van een letterlijke betekenis die je kunt voelen en zien (een scherp mes, een scherpe kin) is uitgebreid naar figuurlijke betekenissen die je kunt proeven en horen (scherp eten, een scherpe toon (en hoe zit het met een scherpe neus?).

De vraag is nu welke eigenschap van de cirkel we terugvinden in de smaak van wijn of de klank van een cornet. De cirkel is een vorm waarin alle richtingen gelijkmatig vertegenwoordigd zijn. Bij een klank hebben we geen richtingen, maar boventonen die in een bepaalde verhouding vertegenwoordigd zijn en het timbre bepalen. De Van Dale schrijft dat een ronde wijn een wijn is waarin alle eigenschappen met elkaar in harmonie zijn. Zijn deze omschrijvingen in verband te brengen met eigenschappen van de cirkel?

De perfecte cirkel heeft de volgende vier eigenschappen:

CONSTANTHEID: de straal van de kromme is constant d.w.z. alle punten van de cirkel bevinden zich op dezelfde afstand van het middelpunt. VOLLEDIGHEID: de kromme doorloopt vanuit het middelpunt gezien alle richtingen. CIRCULARITEIT: de kromme eindigt waar hij begint. GLADHEID: de kromme vertoont geen hoeken.

Ronde taal

Er zijn ook betekenissen die verder afliggen van de zintuiglijke waarnemingen en betrekking hebben op veel abstractere dingen, zoals taal, tijd en hoeveelheid. Als we zeggen dat iemand in ronde volzinnen spreekt, is de beeldspraak niet gebaseerd op het prototype van rond, maar op de afgeleide betekenis GLADHEID. Zoals een beeldhouwer de steen gladmaakt of een meubelmaker het hout, zo vervolmaakt, ‘polijst’ de dichter zijn taal.

Het klokje rond

In andere figuurlijke betekenissen van rond zien we juist CIRCULARITEIT terug: je komt steeds weer terug waar je begon en boekt geen vooruitgang, maar je draait rond in cirkels. Jaren en dagen kunnen gemakkelijk worden voorgesteld als cirkels (cycli) die je doorloopt, vandaar dat je kunt zeggen het hele jaar rond en het klokje rond.

Ronde getallen

Een heel intrigerend gebruik van rond zien we bij getallen. Hoewel we veel woorden een precieze betekenis zouden kunnen geven, doen we dat meestal niet. Niemand die hoort dat Nederland zestien miljoen inwoners heeft, voelt zich bedrogen als het er 15.892.253 blijken te zijn. We gebruiken liever ronde getallen en we kunnen getallen ook naar boven of beneden afronden (er ronde getallen van maken). Wat kan er nu rond zijn aan een getal?

Net zoals we dat met de tijd deden, kunnen we ons ook de getallenrechte met de natuurlijke, gebroken, reële getallen op verschillende manieren cyclisch of periodiek voorstellen. Het getal 10 is bijvoorbeeld het grondtal is van ons getallenstelsel:

Het getal 10 correspondeert in het plaatje hierboven met de volledige cirkel en is dus een rond getal, maar ook elke volgende periode, dus ook 20, 30, 40, enzovoort. Dat zijn de ronde getallen als we 10 als lengte van de cyclus nemen. We kunnen ook een cyclus van een andere lengte kiezen, zoals 5 of 100. Dan krijgen we andere reeksen van ronde getallen:

5, 10, 15, 20, 25, 30, 35, … 100, 200, 300, 400, …

Wat als rond getal geldt, hangt af van de schaal die je kiest om met aantallen en hoeveelheden te werken. Je kunt zelfs 1 kiezen als lengte van de cyclus en de cirkel in decimale breuken verdelen. Met die schaal is 1,9 geen rond getal, maar 2 wel. Maar wat is de betekenis van rond in rond de twintig? We zijn ons nauwelijks bewust van de grote rol die beeldspraak in onze taal speelt. Het is bijna onmogelijk om over abstracte dingen als getallen, taal of bedoelingen te spreken zonder gebruik te maken van concrete en vaak ruimtelijke begrippen zoals rond.

Kortom:

•Woordbetekenissen kunnen figuurlijk uitgebreid worden van het ene naar het andere zintuig. •Woordbetekenissen kunnen figuurlijk uitgebreid worden naar abstracte dingen zoals taal, tijd en getallen.

Dit artikel maakt deel uit van Dat is andere taal! Een leergang Taalwetenschap voor bovenbouw VWO, samengesteld en bewerkt door Helen de Hoop, Nijmegen 2005. De gedrukte versie van deze leergang is nog niet verkrijgbaar, maar in de loop van dit jaar zullen alle 7 hoofdstukken op Kennislink gepubliceerd worden in de vorm van artikelen. Ook komen bij elk onderwerp opdrachten beschikbaar.

Dit artikel is een publicatie van Radboud Universiteit Nijmegen.
© Radboud Universiteit Nijmegen, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 13 december 2006

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.