Je leest:

Extra groeien met één X

Extra groeien met één X

Auteur: | 25 januari 2011

Ongeveer 1 op de 2.500 meisjes komt ter wereld met één X-chromosoom in plaats van twee. Met het zogenoemde Turnersyndroom is goed te leven, maar levenslange controle is zeer gewenst vanwege de typische gezondheidsrisico’s.

Wie met een computer werkt kan het best van belangrijke bestanden een kopie maken voor het geval de computer crasht. Moeder Natuur werkt ook met kopieën; al onze 22 ‘gewone’ chromosomen hebben we dubbel; een van vader en een van moeder. Van het 23ste zogenaamde geslachtschromosoom circuleren twee varianten, X en Y. Moeders geven al hun nakomelingen een X-chromosoom. Vaders bepalen het geslacht van het kind door het te voorzien van een X- (meisjes) of een Y-chromosoom (jongens).

Y chromosoom
Wikimedia Commons, vrijgegeven in het publieke domein

Bij de vorming van een embryo kan er met de celdeling iets mis gaan, waardoor er te veel of te weinig chromosomen aanwezig zijn. In heel veel gevallen leidt dat tot een spontane abortus, maar met de geslachtschromosomen is er enige speelruimte. Met een extra X- of Y-chromosoom is goed te leven en ook zonder het tweede X-chromosoom gaat dat best, al hebben deze vrouwen per definitie het syndroom van Turner.

Karakteristieke kenmerken

Tussen Turnerpatiënten bestaan grote individuele verschillen. Zo zijn de meeste vrouwen niet vruchtbaar, maar sommige wel. Vaak zijn er uiterlijke kenmerken zoals een korte, brede nek, een lage haarlijn in de nek en verdikte hand- en voetruggen. Functionele afwijkingen komen ook veel voor, zoals aandoeningen aan hart, nier en schildklier. Door deze eigenschappen wordt Turner soms al bij pasgeboren meisjes ontdekt. Soms volgt de diagnose echter pas in de tienertijd, wanneer de puberteit uitblijft.

Een groot deel van deze patiënten is mozaïek voor het Turnersyndroom, dat wil zeggen dat een deel van hun cellen wél twee X-chromosomen bevat. Sommige deskundigen denken zelfs dat alle patiënten die worden geboren met Turner in meer of mindere mate mozaïek zijn voor deze eigenschap, aangezien veel embryo’s met Turner al in de baarmoeder sterven.

Bij ‘normale’ vrouwen, met twee X-chromosomen, wordt in iedere cel één van de twee voor een groot deel inactief gemaakt. Maar de uiteinden blijven wel actief en daarop ligt in elk geval één gen, dat betrokken is bij de lengtegroei. Onbehandeld zijn volwassen vrouwen met Turner daardoor ongeveer twintig centimeter korter dan hun zussen met twee X-chromosomen. Sommige onderzoekers denken dat het verschil maakt of het enkele X-chromosoom van de Turnerpatiënt van de moeder of van de vader afkomstig is. Maar dat is nooit goed bewezen, vindt Martijn Breuning, hoogleraar Klinische Genetica in het LUMC.

Profiteren

Om de groei van Turnerpatiënten te stimuleren krijgen ze vanaf de leeftijd van zes jaar groeihormoon. De lengtewinst die zij hiermee boeken varieert tussen de vijf en twaalf centimeter, vertelt Leonie Menke. Zij promoveerde op 16 december bij prof.dr. Jan Maarten Wit (Kindergeneeskunde) op onderzoek naar het gebruik van oxandrolon bij Turnerpatiënten. Er waren aanwijzingen dat dit hormoon voor nog wat extra centimeters kan zorgen, maar dit was nog nooit goed onderzocht.

Menke verdeelde daarom een groep jonge Turnerpatiënten in drie groepen: een kreeg een relatief lage dosis oxandrolon (0,03 mg/kg/dag), de tweede groep kreeg het dubbele en een derde groep werd behandeld met een placebo. Alle groepen meisjes kregen daarbij groeihormoon volgens het normale protocol. Artsen en patiënten wisten niet welk meisje in welke groep zat. De lage dosis oxandrolon bleek het beste uit te pakken. “Kinderen in die groep groeiden gemiddeld 2 tot 3 centimeter extra. Degenen die zich het best aan het protocol hielden leken er zelfs nog iets meer van te profiteren”, aldus Menke. Oxandolon is een anabool steroïd dat ook door bodybuilders wordt gebruikt. De vermannelijkende werking ervan is relatief zwak, de groeibevorderende juist groot.

Borstgroei

Menke zag ook in haar onderzoek dat de bijwerkingen van de lage dosis oxandrolon mild waren. “De stem werd iets lager, maar vrouwen met Turner hebben van zichzelf juist vaak een opvallend hoge stem. De uiteindelijke hoogte van hun stem kwam daardoor niet lager uit dan bij andere vrouwen.”

Small
Wikimedia Commons

De hogere dosis oxandrolon had bij sommigen wel ongewenste vermannelijkende effecten, zoals meer lichaamsbeharing. “Hierdoor stopten sommige deelnemers met de pillen”, aldus Menke. De hogere dosis oxandrolon bleek de lengtegroei bovendien wel te versnellen, maar de meisjes waren ook eerder uitgegroeid, waardoor hun eindlengte niet groter was dan in de placebogroep. “De gebruikers van de lage dosis waren ook wel iets eerder gestopt met groeien, maar bereikten desondanks een grotere lengte op volwassen leeftijd. Voordeel van de snellere groei is dat de injecties met het dure groeihormoon minder lang nodig zijn.”

De borstgroei bleek bij de oxandrolongebruikers vertraagd te zijn, maar nog onduidelijk is of dit later wordt ingehaald. De vrouwen zijn nu gevolgd tot ongeveer anderhalf jaar nadat zij waren uitgegroeid. Menke gaat samen met andere onderzoekers de patiënten na acht tot tien jaar nog een keer onderzoeken om de effecten op lange termijn in beeld te krijgen.

In Groot-Brittannië loopt een vergelijkbaar onderzoek, zo bleek uit de presentatie van dr. Malcolm Donaldson van de universiteit van Glasgow. De kinderen daar krijgen oxandrolon in een dosis van 0,05 mg/kg/dag, tot een maximum van 2,5 mg per dag. De lengtewinst die de Turnerpatiënten hiermee boekten was bijna vier centimeter. De onderzoekers bekeken ook welke leeftijd het best is om de puberteit op te starten met oestrogenen. “Als je oxandrolon geeft kun je dat al doen als de kinderen twaalf zijn.” Overigens is het gebruik van oxandrolon in zowel Nederland als Groot-Brittannië nog niet de standaard.

Voorlichtingsmap

Internist-endocrinoloog Henri Timmers vertelde over de Turnerpolikliek van het UMC St Radboud. Zo’n tweehonderd Turnerpatiënten uit het hele land worden hier eens in de een à twee jaar gezien door een gespecialiseerd team artsen, vanwege de specifieke gezondheidsproblemen als osteoporose, diabetes en schildklierafwijkingen die bij hen vaker voorkomen.

De volgende spreker, dr. Siska Verlinde uit Brussel, kon de aanwezige behandelaars van Turnerpatiënten van goede adviezen voorzien. Zij is arts en heeft zelf het syndroom. Turner is te beschouwen als een chronische ziekte, maar uit onderzoek blijkt dat lang niet alle patiënten onder controle staan, vertelde ze. “Het is voor Turnerpatiënten belangrijk dat het klikt met ten minste een van de behandelaars, anders verzinnen ze vaak redenen om niet terug te hoeven komen. En de patiënt weet zelf vaak heel veel, dus beschouw haar ook echt als lid van het multidisciplinaire team”, aldus Verlinde. “Turnerpatiënten houden meestal van lezen en relevante informatie over hun syndroom is belangrijk voor hen”, betoogde ze verder. Zelf heeft ze dit als adolescent gemist en daarom heeft ze nu meegewerkt aan een voorlichtingsmap speciaal voor meisjes en vrouwen met veel informatie, tips en materiaal voor een spreekbeurt over het Turnersyndroom.

Dit artikel is een publicatie van Cicero (LUMC).
© Cicero (LUMC), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 25 januari 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.