Je leest:

Explosieve groei in onze culturele ontwikkeling

Explosieve groei in onze culturele ontwikkeling

Auteur:

Hoewel de mens alweer tweehonderdduizend jaar geleden ontstond, kwam onze culturele ontwikkeling veertienduizend jaar geleden pas goed op gang. De eerste 94 procent van de tijd dat onze soort leefde, was er nauwelijks sprake van culturele ontwikkeling. Ons leven bleef er steeds redelijk hetzelfde uitzien. Waarom kwam onze culturele evolutie toen opeens op gang? En waarom versnelde die culturele ontwikkeling vervolgens alleen maar?

Al ontstond de mens zo’n tweehonderdduizend jaar geleden, de eerste volkeren stapten pas zo’n veertienduizend jaar geleden over op een sedentaire levenswijze. Samenhangend met de domesticatie van de eerste planten en dieren stopten mensen met rondtrekken en gingen zich vestigen op één plek. Dit gebeurde voor het eerst in het Midden-Oosten. Sinds deze overgang heeft er een enorme technologische ontwikkeling plaatsgevonden.

Bagage
Als je je hele hebben en houden continue moet meeslepen, is dat niet bevorderlijk voor het op gang komen van technologische ontwikkeling.

Deze overgang in levenswijze is cruciaal voor het op gang kunnen komen van technologische ontwikkeling omdat sedentarisme het mogelijk maakt niet-draagbare bezittingen te verzamelen. Bij een nomadisch bestaan moeten bezittingen steeds verplaatst worden en bezit kan dan moeilijker verdedigd en beschermd worden.

Daarnaast konden er na de komst van de landbouw mensen vrijgemaakt worden van de voedselproductie. Waar tegenwoordig nog maar een heel klein percentage van de mensen betrokken is bij de voedselproductie is in jager-verzamelaarssamenlevingen iedereen zelf voor zijn voedsel verantwoordelijk.

Menselijke piramide
Onderling contact is cruciaal voor culturele evolutie.

Met contact, snellere culturele evolutie

Waar is de snelheid van onze culturele evolutie, die dus veertienduizend jaar geleden pas echt los kon gaan barsten, afhankelijk van? De Amerikaanse wetenschapper Jared Diamond beweert dat technologie zich het snelst ontwikkelt in gebieden met een grote menselijke bevolking, een groot aantal potentiële uitvinders en veel concurrerende gemeenschappen. Volgens hem verloopt de culturele evolutie sneller als mensen meer onderling contact hebben.

Er zijn verschillende redenen om de mate waarin mensen met elkaar in contact staan als bepalende factor te zien voor de snelheid van deze culturele evolutie.

Ten eerste is wel geopperd dat de strijd om aanzien sterker is als er meer mensen zijn om af te troeven. Een bovenlaag die verspreid over het platteland woont, zou bijvoorbeeld soberder leven dan een bovenlaag woonachtig in één en dezelfde stad. Om je in een groter sociaal netwerk te kunnen blijven onderscheiden, is dus meer inspanning nodig.

Sociologen Patrick Nolan en Gerhard Lenski geven een tweede reden voor een verband tussen de mate waarin mensen met elkaar in contact staan en culturele evolutie. Zij zeggen dat de hoeveelheid informatie die beschikbaar is (en die hoeveelheid is natuurlijk veel groter wanneer veel mensen met elkaar in contact staan), bepalend is voor de snelheid waarmee er geïnnoveerd wordt. Nieuwe ideeën zijn namelijk meestal niet meer dan nieuwe combinaties van al bestaande onderdelen.

Versnelling in onze culturele evolutie

Niet voor niets dus is de snelheid van onze culturele evolutie over de tijd heen toegenomen. Mensen staan tegenwoordig namelijk met meer andere mensen in contact dan ooit tevoren. Dit komt allereerst omdat we dichter op elkaar wonen. We zijn tegenwoordig immers met meer (waren we zo’n veertienduizend jaar geleden nog maar met enkele miljoenen, tegenwoordig zijn we met ongeveer vijftienhonderd keer zoveel). Maar ook zijn we in de loop der tijd minder gelijkmatig verspreid over de aarde gaan leven.

Large
Mensen zijn in de loop van de tijd dichter op elkaar komen te wonen en dankzij nieuwe vervoersmiddelen, zoals de metro, kost het ook nog eens veel minder inspanning en tijd om elkaar op te zoeken.
Wikimedia Commons

Ten tweede hebben nieuwe vervoersmiddelen ervoor gezorgd dat we met meer mensen in contact zijn komen te staan. Met paarden, wielen en vliegtuigen kun je in dezelfde tijd namelijk veel grotere afstanden afleggen dan met je benen alleen. In de tijd die ooit nodig was om je vijftig kilometer te verplaatsen, vlieg je nu de oceaan over.

Ten derde maken moderne communicatiemiddelen het mogelijk om met meer mensen in contact te staan. Met gedrukte media kom je nog niet eens zo heel ver, maar tegenwoordig gaat een internetboodschap in één seconde de hele wereld over. Het aantal mensen om af te troeven en de hoeveelheid beschikbare informatie zijn over de tijd heen dus sterk toegenomen en dit heeft onze culturele evolutie doen versnellen.

Een autokatalytisch proces

Technologische ontwikkeling is natuurlijk sowieso al een cumulatief proces. Een jager-verzamelaar kan bijvoorbeeld niet vanuit het niets een stofzuiger ontwikkelen. Alles bouwt op elkaar voort. Maar als de technologie er dan ook nog voor zorgt dat de onderlinge samenhang tussen mensen toeneemt (zoals bijvoorbeeld de boekdrukkunst en het internet hebben gedaan), neemt ook de snelheid van de ontwikkeling toe. Jared Diamond noemt de geschiedenis van de technologie dan ook niet voor niets een autokatalytisch, ofwel een zichzelf aanjagend, proces.

Exp
Grafiek van een exponentiële functie. Ook een autokatalytische, zichzelf aanjagende, reactie vangt zo aan: een langzaam begin met vervolgens alsmaar sneller verloop. De culturele evolutie van de mens heeft soortgelijke kenmerken: contact tussen mensen versnelt technologische ontwikkeling en de ontwikkelde technologie vergroot de onderlinge samenhang tussen mensen weer, enzovoort. De culturele ontwikkeling verloopt zo alsmaar sneller.

Innoveren anno nu

Terwijl het schrift, toch één van de belangrijkste innovaties aller tijden, tenminste twee keer onafhankelijk van elkaar is ontstaan (namelijk zo’n 5200 jaar geleden in het huidige Irak en 2600 jaar geleden in het huidige Mexico), is het tegenwoordig veel onwaarschijnlijker dat er onafhankelijk van elkaar meermaals hetzelfde wordt uitgevonden. Een innovatie die voordeel oplevert, kan in principe dezelfde dag nog de hele wereld over. Dit terwijl de twee onafhankelijke uitvindingen van het schrift 2600 jaar uit elkaar liggen! Het maakt tegenwoordig niet meer uit of je op een geïsoleerd eiland woont of in New York City, je kunt overal weten wat er in de wereld speelt.

In de hele menselijke geschiedenis is het proces van innovatie en culturele ontwikkeling dan ook nog nooit zo snel verlopen als nu het geval is. Dus ambitieuze Willie Wortels, ga er maar aan staan!

Bronnen

  • Diamond, J. M,Guns, germs, and steel. New York: (Norton, 1997).
  • Nolan, P. and Lenski, G. Human societies: An introduction to macrosociology (2004).
Dit artikel is een publicatie van Kennislink (correspondentennetwerk).
© Kennislink (correspondentennetwerk), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 11 maart 2014

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE