Je leest:

Een vrijgevig volkje

Een vrijgevig volkje

Gastcolumn door historicus Danielle Teeuwen

Auteur: | 27 december 2012

Elke twee weken verschijnt op Kennislink een gastcolumn. De columnist is steeds een andere onderzoeker, die vanuit zijn of haar vakgebied schrijft over de wetenschap achter een actuele gebeurtenis. Deze week naar aanleiding van kerstmis en de radio-actie Serious Request: historicus Danielle Teeuwen over liefdadigheid in de Gouden Eeuw.

December is niet alleen de tijd van familie, cadeautjes en gezelligheid, maar ook van naastenliefde en vrijgevigheid. Eerder dan in andere maanden zijn we geneigd gul te geven aan goede doelen. Sinds 2004 laten dj’s van de radiozender 3FM zich in de week voor kerst opsluiten in het Glazen Huis om geld in te zamelen voor projecten van het Rode Kruis.

Een schets door Rembrandt van ‘de bedelaar’.

Dit jaar werd er in een week tijd ruim 12,2 miljoen euro ingezameld voor het terugdringen van de wereldwijde babysterfte. Kortom, in december laten we ons graag van onze beste kant zien.

In de zeventiende eeuw, de Nederlandse Gouden Eeuw, was liefdadigheid een vanzelfsprekendheid. Iedereen die iets missen kon, werd geacht bij te dragen aan de armen en behoeftigen. Armenzorg was op lokaal niveau georganiseerd. In iedere stad en dorp bestonden instellingen, zoals hofjes, gasthuizen, weeshuizen, en oudemannen- en oudevrouwenhuizen, die armen, zieken en wezen opnamen.

Ook waren er instellingen die wekelijks uitdelingen van brood en geld verzorgden voor behoeftigen die wel zelfstandig woonden. Vooral de hulp aan deze zogenaamde ‘huiszittende armen’ werd voor een groot deel betaald uit giften. In veel steden werd niet alleen in de kerken gecollecteerd, maar ook maandelijks of zelfs wekelijks huis-aan-huis. Van iedereen, de allerarmsten uitgezonderd, werd een gift verwacht.

Ook in geval van rampen, zoals branden en overstromingen, of voor vervolgde protestantse geloofsgenoten in andere delen van Europa, werden soms grootschalige acties georganiseerd. Collectanten gingen dan in een hele provincie, en soms in het hele land met collectebussen langs de deuren. Er kwam – net als tegenwoordig – ook heel wat publiciteit bij zo’n grote collecte kijken: het stadsbestuur stelde een officiële aankondiging op en in de kerken spoorden dominees het kerkvolk aan om gul te geven.

Open schaal

Na afloop, als in verschillende steden de opbrengst bekend werd gemaakt, en vergeleken werd met wat er in andere plaatsen opgehaald was, werd de vrijgevigheid van de bevolking bejubeld in gedichten. Vooral bij deze eenmalige geldinzamelingen werd de druk om te geven vaak hoog opgevoerd: niet zelden waren het niet alleen diakenen en aalmoezeniers, maar ook predikanten en zelfs burgemeesters die langs de deuren gingen. Zij gebruikten dan een open schaal, zodat precies te zien was wat er gegeven werd. Durf dan maar eens nee te zeggen!

Collecteren voor de armen en behoeftigen in de achttiende eeuw.

De tijd rond Kerstmis stond extra in het teken van liefdadigheid. Ook toen waren mensen in deze periode, nog meer dan in de rest van het jaar, geneigd gul aan de arme medemens te geven. Tijdens kerkdiensten werd vaak meer gecollecteerd en ook opbrengsten van deurcollectes lagen meestal hoger. In de wintermaanden was er ook meer vraag naar zorg en de instellingen konden het geld dus extra goed gebruiken.

In Delft werd er ieder jaar op Tweede Kerstdag in de hele stad geld opgehaald voor de arme stadsgenoten, waarbij in de zeventiende eeuw gemiddeld zo’n 5 duizend gulden werd opgehaald. In de achttiende eeuw liep dit bedrag zelfs op tot bijna 10 duizend gulden. Voor die tijd waren dit enorme bedragen. Deze gulheid leverden de vroegmoderne Nederlanders de reputatie op de vrijgevigste bevolking van die tijd te zijn.

Daniëlle Teeuwen is als promovenda verbonden aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam en werkt binnen het project ‘Giving in the Golden Age’

Dit artikel is een publicatie van Kennislink (gastcolumnist).
© Kennislink (gastcolumnist), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 27 december 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.