Je leest:

Een reis door het schimmelrijk

Een reis door het schimmelrijk

Auteur: | 5 december 2017
iStockphoto

Een andere passende ondertitel voor dit cahier zou zijn ‘Een reis door het schimmelrijk’. De verschillende bijdragen in deze publicatie zijn dan te lezen als reisverslagen, geschreven door mensen met bijzondere en uiteenlopende belangstelling voor wat er allemaal gebeurt in en rond het schimmelrijk.

De bewoners van het schimmelrijk – zeer talrijk en bijzonder divers – zijn voor het grote publiek vaak onbekend en daardoor onbemind. De schimmel heeft onmiskenbaar een slecht imago. Illustratief daarvoor is het mythische verhaal over de wraak van farao Toetanchamon. Rond 1922 stierf een aantal mensen dat betrokken was bij het onderzoek aan het geopende graf van Toetanchamon op onverklaarbare wijze. Waardoor, zo dacht men, de tekst die gevonden werd in het graf: ‘wie de slaap van de farao verstoort, zal worden aangeraakt door de vleugelen des doods’ in vervulling ging. Op zoek naar verklaringen waren het volgens sommigen de schimmels in de graftombe die, gedragen door de lucht, het doodsoordeel van de farao ten uitvoering brachten.

Kommer en kwel

Algemeen overheerst het idee van schimmels als boodschappers van kommer en kwel. In een krantenverslag over het citizen science-project van het Westerdijk Instituut staat: ‘Zeg schimmel en de gemiddelde Nederlander denkt aan zwarte plekken in de badkamer, problemen tussen de tenen van oma of een groen uitgeslagen boterham in de schooltas’ (AD 29 augustus 2017). De lezer van dit cahier wordt in ieder geval bevrijd van deze vooroordelen maar zal ook na het lezen nog veel vragen overhouden die onbeantwoord blijven. Dat is begrijpelijk omdat de biologie aanvankelijk vooral planten en dieren bestudeerde. Onderzoek naar micro-organismen en dus ook schimmels is pas na 1900 gaan floreren. Er valt nog veel te onderzoeken.

De bijdragen in dit cahier maken duidelijk dat de macht van het schimmelrijk zich uitstrekt tot het bacterierijk, het plantenrijk en het dierenrijk, kortom tot alles wat leeft op, boven en onder de aarde. Een rode draad is de vaststelling dat de bewoners van het schimmelrijk soms schadelijke en vaak nuttige effecten hebben op onze wereld. De bomen in het bos worden bijvoorbeeld gevoed door een ondergronds leger van schimmels, maar er zijn ook schimmels die bovengronds bomen, zoals eertijds de iep en op dit moment de es, terroriseren.

Er zijn schimmels die onze voedselproductie schragen, maar tegelijkertijd zijn er schimmels die onze voedselbronnen aantasten en verpesten. Er zijn schimmels die mensen ziek maken en daarnaast zijn er soorten, zoals die behorend bij Penicillium om slechts één voorbeeld te noemen, die ons in de vorm van antibiotica effectieve geneesmiddelen tegen bacteriële infecties verschaffen.

Johanna Westerdijk met twee assistentes bij de verzameling van het toenmalige Centraal Bureau Schimmelcultures te Baarn.
Collectie Universiteitsmuseum Utrecht, inv.nr. 0285-1852

Een karakteristiek van schimmels is hun interactieve leefwijze. Zoals kerkgenootschappen zendelingen en missionarissen uitsturen om te bekeren, zo sturen schimmels enzymen uit om te verteren. Deze extracellulaire enzymen katalyseren de afbraak van complexe (planten)structuren tot bouwstoffen die de schimmel voor zijn groei kan gebruiken. Als de schimmel dood materiaal afbreekt, prijzen we ons gelukkig omdat zo de essentiële natuurlijke kringlopen overeind blijven. Maar als levend materiaal, zoals fruit, wordt aangepakt door de schimmelenzymen, worden we geschaad en voelen ons gedwongen om de schimmel met antischimmelmiddelen (fungiciden) te bestrijden. Soms hebben de interacties het karakter van een symbiose zoals in het geval van de mycorrhiza (symbiose tussen schimmel en plant) en de korstmossen (symbiose tussen alg en schimmel).

Duurzaam beschimmeld

Sommige bewoners van het schimmelrijk worden geëxploiteerd door de mens, andere door bepaalde insecten, zoals beschreven in één van de bijdragen. Die insecten, termieten en ook bladsnijdende mieren, sluiten schimmels op in hun nest om ze daarna te voeren met plantaardig materiaal dat met volhardende nijver wordt aangevoerd. De met dat voedsel gekweekte schimmels leveren op hun beurt bruikbaar voedsel voor het insect. Als mensen schimmels exploiteren, doen ze iets soortgelijks. Ze sluiten de schimmels op in grote reactorvaten, voeden ze met complexe voedingsstoffen en oogsten de vaak nuttige reactieproducten zoals biobrandstoffen of antibiotica, die de schimmel al groeiende maakt.

Schimmels zijn niet meer weg te denken binnen de hedendaagse biotechnologie en ze zullen, al dan niet in een genetisch gemodificeerde vorm, steeds vaker gebruikt gaan worden om te komen tot een meer duurzame samenleving. Of zoals mycoloog Han Wösten het een keer betitelde ‘onze toekomst is duurzaam beschimmeld.’

Het leven in het schimmelrijk is, dat zult u na het lezen van dit cahier kunnen vaststellen, allesbehalve saai en ook niet eentonig. Johanna Westerdijk, de bijna heilig verklaarde schimmelonderzoekster, wist dit al toen ze zei: “Van een saai en eentonig leven gaat zelfs een schimmel dood.”

Lees het volgende artikel van het thema ‘Schimmels’

Introductie tot het schimmelrijk

Han Wösten
Dit artikel is een publicatie van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
© Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 05 december 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.