Je leest:

Een prater onder water

Een prater onder water

Auteur: | 12 januari 2012

Dieren kunnen op allerlei verschillende manieren met elkaar communiceren. Door middel van geur, kleur of geluid zijn zij perfect in staat om elkaar te vertellen wat er aan de hand is. Maar echte taal is bij dieren nog nooit ontdekt. Taalontwikkeling wordt beschouwd als een unieke eigenschap van de mens. Toch blijkt nu uit onderzoek van Dr. Janik van de Universiteit van St. Andrews (Verenigd Koninkrijk) dat dolfijnen elkaar namen geven, en dat is een belangrijk aspect van taal. Mogelijk is de mens dus minder uniek dan altijd gedacht.

Dolfijnen behoren tot één van de meest intelligente soorten binnen het dierenrijk. Ze leven in sociale groepen en communiceren er onder water lustig op los. Opmerkelijk is dat de geluiden die ze daarbij produceren per dier verschillend zijn. Zo blijkt bij de tuimelaar – de bekendste soort onder de dolfijnen – dat ieder dier een uniek geluid heeft. Het is een soort handtekening van geluid, en deze is dus voor iedere dolfijn anders. Door middel van deze handtekeningen kunnen dolfijnen elkaar herkennen.

Geluidshandtekening

In 2006 is ontdekt dat bij de herkenning van de handtekening de stem van het dier geen rol speelt. Een onderzoeksteam onder leiding van Dr. Vincent Janik van de Universiteit van St. Andrews (Verenigd Koninkrijk) toonde dit aan in een groep dolfijnen die in het wild leeft bij de kust van Florida. Hiervoor is het geluid van de unieke handtekeningen omgezet naar een kunstmatig signaal. Het oorspronkelijke geluid bestaat uit een geluidsgolf. Deze geluidsgolf heeft een uniek patroon (frequentie) en een uniek stemgeluid (amplitude).

Zo ziet het geluid van een dolfijn er op een plaatje uit.
Wikimedia Commons

Bij het kunstmatige signaal wordt voor elk dier het stemgeluid omgezet naar een gemiddelde stem. Deze gemiddelde stem ontstaat uit wel 40 verschillende stemmen die het dier gebruikt bij het uiten van zowel geluidshandtekeningen als andere communicatiegeluiden. Bij het kunstmatige signaal van een dier blijft dus alleen de handtekening uniek.

De echte stem is dus als het ware uit de oorspronkelijke handtekening gefilterd. Dit is gedaan om te onderzoeken of dolfijnen ook de handtekening herkennen als de bijbehorende stem weg is. Dat zou betekenen dat ze de handtekening onafhankelijk van het stemgeluid zouden kunnen herkennen, vergelijkbaar met het herkennen van een naam bij mensen.

Scheiding van klank en signaal

Voor het onderzoek werden de dolfijnen tijdelijk gevangen genomen in een net naast de onderzoeksboot. Hierbij konden de dolfijnen hun hoofd nog wel van de ene naar de andere kant bewegen. Aan één kant van het dier was onder water een luidspreker geplaatst. Hieruit kreeg het dier verschillende kunstmatige signalen van groepsgenoten te horen. Vervolgens noteerden de onderzoekers hoe vaak een dier bij een bepaald kunstmatig signaal met het hoofd naar de luidspreker toe draaide.

Aan het einde van het onderzoek bleek dat de dolfijnen meer in de richting van de luidspreker draaiden als het kunstmatig signaal van een naaste familielid was. Op kunstmatige signalen van niet verwante groepsgenoten werd minder heftig gereageerd. Dit toont aan dat, ook zonder stem, dolfijnen nog steeds elkaars geluidshandtekening herkennen.

Het onderzoek laat zien dat dus met name het patroon van het geluid, en niet zozeer de stem, informatie over de identiteit bevat. De betekenis van de geluidshandtekening heeft dus geen directe relatie met de stem van het dier. Voorheen werd altijd gedacht dat bij dieren de betekenis van een signaal altijd een relatie had met de klank, in dit geval de stem. Nu blijkt dat dit bij dolfijnen niet zo is. Bijzonder is dat deze scheiding van klank en signaal een onderscheidende eigenschap is van taal.

Mama en baby dolfijn kunnen elkaars geluidshandtekening kopiëren en zo elkaar ‘roepen’.
Wikimedia Commons

Roepen

Enkele maanden geleden ontdekten de onderzoekers ook dat dolfijnen die een hele sterke band met elkaar hebben elkaars geluidshandtekening gebruiken om elkaar te roepen. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om een moeder en haar kind, of om mannelijke dolfijnen die veel met elkaar samenwerken door bijvoorbeeld samen te jagen.

Dolfijnen die zo’n sterke band met elkaar hebben, kopiëren de unieke geluidshandtekening van een ander wanneer die niet dicht in de buurt is. Bij het kopiëren van elkaars handtekening gaat het niet enkel om een perfecte imitatie, de dolfijnen passen het wel wat aan. De stem en de lengte van het geluid zijn bijvoorbeeld net iets anders. Ook komen er kenmerken van de eigen unieke handtekening in terug.

Dit wijst erop dat de geluidshandtekening door andere dolfijnen gebruikt kan worden om soortgenoten als het ware te roepen. Waarschijnlijk doen ze dit om elkaar aan te spreken of naar elkaar te verwijzen, net als hoe mensen namen gebruiken. Maar die theorie moet in de toekomst nog worden bewezen. Er moet namelijk nog worden onderzocht hoe de aangeroepen dolfijn reageert wanneer een ander zijn naam roept.

De geluidshandtekening van dolfijnen komt overeen met namen van mensen. Er werd altijd gedacht dat alleen mensen elkaar bij naam noemen. Dolfijnen laten nu zien dat we toch echt duidelijk één van de vele soorten binnen het dierenrijk zijn, en niet de vaak genoemde ‘kroon op de evolutie’.

Bron

  • Janik, V.M., Sayigh L.S., Wells R.S. Signature whistle shape conveys identity information to bottlenose dolphins. PNAS 103 (21): 8293-8297 (2010)

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van Kennislink (correspondentennetwerk).
© Kennislink (correspondentennetwerk), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 12 januari 2012
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.