Je leest:

Een haas tussen de mammoeten

Een haas tussen de mammoeten

Auteur: | 20 december 2012

Een hazenkaak die deze zomer werd gevonden bij de Zandmotor bij Ter Heijde blijkt ruim 35.000 jaar oud te zijn. Het dier moet dus in de laatste ijstijd over de steppe hebben rondgelopen, tussen de mammoeten, neushoorns en wisenten.

Wie denkt aan een mammoetsteppe ziet waarschijnlijk de langharige reuze-olifanten al voor zich, wellicht omringd door wolharige neushoorns en rendieren. Misschien denk je zelfs aan een eekhoorn, als je fan bent van de animatiefilms Ice Age. Maar een haas? Je moet er maar opkomen.

Toch werd deze zomer bij de Zandmotor, voor de kust tussen Ter Heijde en Kijkduin, een kaak gevonden van een prehistorische haas. De hazenkaak bleek ruim 35 duizend jaar oud te zijn. “Dat betekent dat deze haas in de laatste ijstijd tussen de mammoeten op de huidige Noordzeebodem heeft rondgelopen”, aldus onderzoeker Dick Mol van het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam, die het beest determineerde. Het is voor het eerst dat er fossiele delen van een haas uit de laatste ijstijd zijn gevonden op de bodem van de Noordzee.

De 14C-methode

De ouderdom van het kaakbot werd vastgesteld met behulp van de 14C-methode. Zodra een levend organisme sterft begint het 14C dat in zijn weefsel is opgenomen met een bekende snelheid uiteen te vallen. De hoeveelheid 14C die nog in het kaakbot van de haas aanwezig is, is dus een maat voor de ouderdom van het bot. Het dier leefde in het Weichselien, ongeveer 35.000 jaar geleden, concludeerde hoogleraar isotopen-archeologie Hans van der Plicht, werkzaam bij zowel de Universiteit van Groningen als de Universiteit van Leiden.

Hans Wildschut, met toestemming

De Noordzeebodem als mammoetsteppe

In de laatste ijstijd (het Weichselien), die van 100.000 tot ongeveer 12.000 jaar geleden duurde, stond een groot deel van de zuidelijke Noordzee droog, en vormde het gebied een grote steppe. Tijdens de koudste fasen van de laatste ijstijd was de gemiddelde zeespiegel ruim honderd meter lager dan nu – het meeste water bevond zich in bevroren toestand als gletsjers op de continenten. In die tijd besloeg de steppe bijna het gehele noordelijk halfrond.

De Zandmotor

De Zandmotor is een kunstmatig aangelegde zandbank die tussen Ter Heijde en Kijkduin de zee in steekt. In de loop der tijd zal de zee het zand wegspoelen en afzetten langs de Noordzeekust. Daarmee neemt de natuur het werk over dat van oudsher door de mens gedaan werd. Zonder de zandsuppleties zou de kustlijn steeds verder landinwaarts opschuiven. De Zandmotor is opgespoten uit twee verschillende soorten zand. Het zand van de recente (mobiele) zandbanken in de ondiepe Noordzee, en het diepere zand uit het Weichselien. In het zand uit deze diepe laag worden veel fossiele resten van zoogdieren uit de laatste ijstijd gevonden.

Van veel zoogdieren uit deze periode zijn de afgelopen jaren resten uit de Noordzee omhoog gehaald, met name als bijvangst van vissers. Het gaat dan vooral om botten van grote dieren zoals mammoeten, wisenten, paarden en neushoorns. Kleinere dieren moeten er ook geweest zijn, maar grote botten blijven beter bewaard, en worden vooral ook makkelijker opgevist van de zeebodem.

Sinds de aanleg van de Zandmotor, een kunstmatige zandbank voor de kust van Zuid Holland, is de collectie ijstijdfossielen uit de Noordzee flink uitgebreid. Ook botten, tanden en kiezen van het kleinere grut, zoals muizen, woelmuizen en mollen, worden hier aangetroffen. En nu dus, voor het eerst, ook een kaak van een haas. De vondst werd gedaan door fossielenverzamelaar Barbara Marsman van de Haagse Geologische Vereniging.

Nieuw?

En nu? Schudt de paleontologische wetenschap op zijn grondvesten door deze vondst? Dat niet, zegt Mol. “Van andere vindplaatsen op het continent van Europa en Azië (Siberië) wisten we al dat hazen in de mammoetfauna thuishoren. Wat dat betreft niets nieuws. Dat ze ook deel uit maakten van mammoetfauna die de Noordzeebodem in de laatste ijstijd bewoonde, was echter niet bekend.” Mol ziet de vondst als een extra puzzelstukje dat op zijn plek valt, bij het reconstrueren van dit oerlandschap en zijn bewoners.

Bert Boekschoten, emeritus hoogleraar paleontologie van de Vrije Universiteit in Amsterdam, spreekt van een bijzondere vondst. “Botjes van kleine beesten als muizen blijven soms goed bewaard”, legt hij uit, “bijvoorbeeld als ze terecht komen in uilenballen. En skeletdelen van mammoeten vind je vaak terug in oude beekdalopvullingen, omdat ze zo groot zijn. Maar hazen zijn lastig, die zitten er qua afmetingen net tussenin.”

Resten van hazen zijn dus schaars – al zegt dat niks over het aantal hazen dat destijds over de steppe rondhupte.

De hazenkaak zal van 18 december 2012 tot en met 17 maart 2013 te bezichtigen zijn in het Museon in Den Haag.

Bronnen

  • Mol & Van der Plicht Een haas (orde Lagomorpha, familie Leporidae, geslacht Lepus) van de Laat-Pleistocene fauna van de Noordzeebodem Cranium 29-2(2012)33-35
  • Haas tussen de mammoeten in Museon, Haagse Geologische Vereniging toont primeur, Persbericht Museon

Lees over mammoeten op Wetenschap24

Mammoet ging vreemd (31-05-2011)

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 20 december 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.