03 oktober 2017

“Dik tien jaar geleden waren XTC-pillen dé hit in de uitgaanswereld. De werkzame stof in XTC is MDMA, een stof die de laatste tijd - september 2017 – weer erg in het nieuws is; niet als ‘partydrug’, maar als mogelijk medicijn tegen allerlei psychische problemen. Kennislinkredacteur Harm Ikink schreef in 2004 al een uitgebreid artikel over XTC, en haar werkzame component MDMA.”

Je leest:

Ecstasy / XTC

Ecstasy / XTC

Auteur: | 16 november 2004

De ‘partydrug’ XTC is goed voor vele krantenberichten – waarvan de meeste nogal verontrustend. Jongeren lijken zich onder invloed van de drug letterlijk dood te dansen. Tegelijkertijd lijkt XTC – ook bekend onder de chemische afkorting MDMA – een waardevol medicijn ter ondersteuning van psychotherapeutische behandelingen. Wat is XTC en wat doet het met je?

Hoe ‘hip’ of ‘cool’ XTC tegenwoordig mag lijken, de drug heeft een geschiedenis die al meer dan een eeuw terug gaat. De chemische verbinding 3,4-methyleendioxymethylamfetamine (MDMA) ontstond al in 1898 in het laboratorium van de Duitse geneesmiddelenfabrikant E. Merck, die op zoek was naar een ‘vermageringspil’. In 1914 werd een patent verleend op de productiemethode van MDMA uit safrol-olie (uit de nootmuskaat), maar de verbinding werd nooit op grote schaal in productie genomen.

Dat veranderde toen de Amerikaan Alexander Shulgin in de jaren zestig bij chemieconcern Dow Chemical een aantal nieuwe syntheseroutes voor MDMA ontwikkelde op basis van de chemische verbinding piperonal. De productie bleek relatief eenvoudig en de apparatuur niet al te duur. Shulgin effende – onbedoeld – de weg naar het huidige wereldwijde gebruik van XTC, maar de eigenlijke geboorte van MDMA als drug vond in de jaren zeventig plaats in Californië. Het was de tijd van ‘love, peace and understanding’ en er werd drifig geëxperimenteerd met geestverruimende middelen. Psychologen en psychiaters hadden MDMA al ontdekt als middel dat hun patiënten openeren en emotioneel minder geremd maakte. De Californische chemici maakten het op grotere schaal beschikbaar als ‘spiritueel’ middel. Zij waren het die de naam Ecstacy (XTC) bedachten – extase. Het was een gouden marketingvondst.

XTC werd in eerste instantie niet in het uitgaansleven maar vooral thuis gebruikt, waar het de gebruiker hielp zijn ‘binnenwereld’ te verkennen en zijn ‘eigen ik’ te ontdekken’. Het middel werd snel populair en hippies, yuppen en studenten kochten het gewoon op straat. In Nederland werd XTC voor het eerst gesignaleerd in 1985.

De verbinding met de dance-scene komt tot stand met de geboorte van de nieuwe muziekstijl House, begin jaren tachtig rond dansclub Warehouse in Chicago. Muzikanten slikten XTC-pillen en dat was te horen. Hun muziek sloeg aan en in de clubs van Chicago ‘ondergingen’ de fans onder invloed van hetzelfde middel de nieuwe muziek. De cult sloeg over naar het hippieparadijs Goa en het trendy vakantie-eiland Ibiza. XTC bleek de perfecte drug voor nachtenlange dansmarathons.

Het overdragen van prikkels van de ene hersencel naar de andere verloopt via het proces van neurotransmissie, waarij neurotransmitters zoals serotonine een cruciale rol spelen. Ze zitten opgeslagen in blaasjes aan de zenuwuiteinden van de hersencel. Bij prikkeling van de zenuw komt de neurotransmitter uit deze blaasjes vrij en ‘loopt’ door de synaptische spleet naar de volgende zenuw. Daar aangekomen zorgt hij ervoor dat deze zenuw actiever of juist minder actief wordt. De neurotransmitter wordt na ‘gebruik’ weer losgekoppeld waarna hij wordt afgebroken of teruggaat naar de zenuw waar hij vandaan kwam.In zijn algemeenheid zorgen drugs voor een verstoorde prikkeloverdracht. Ze kunnen er voor zorgen dat er meer of juist minder neurotransmitters zijn, dat ze niet afgebroken worden of dat ze niet terug keren naar de zenuw die ze heeft uitgezonden, zodat ze maar blijven werken. Soms imiteren drugs de werking van neurotransmitters. (Nederlandse afbeelding volgt)

Neurotransmissie

XTC/MDMA is een derivaat van amfetamine, ook wel bekend als speed. Met speed heeft het een oppeppend effect gemeen: je merkt geen vermoeidheid of slaap en kunt veel langer actief of geconcentreerd blijven. Maar XTC heeft ook een bewustzijnsveranderend effect. De waarneming wordt bijvoorbeeld intenser en er ontstaat een sterk gevoel van verbondenheid met anderen.

Deze effecten zijn het gevolg van het ingrijpen van XTC op de communicatie tussen cellen in het zogenaamde limbisch gebied van de hersenen, het centrum dat onze emoties regelt. XTC interfereert in het proces van neurotransmissie waarmee cellen elkaar signalen doorgeven.

Een hersencel kan wel tienduizend zenuwuiteinden hebben die contact maken met zenuwuiteinden van andere cellen. Zo kunnen naburige cellen elkaar signalen doorgeven en een populaire opvatting is dat dit netwerk van communicerende cellen als de ‘besturingscomputer’ van het menselijk lichaam functioneert. Maar anders dan in een computer is er in het netwerk van hersencellen geen sprake van elektrische contacten maar van chemische contacten. De zenuwuiteinden zijn niet met elkaar verbonden, maar liggen aan weerszijde van een ruimte, de zogenaamde synaptische spleet, die bij signaaloverdracht ‘overbrugd’ moet worden. Dat nu gebeurt via een chemisch proces met behulp van zogenaamde neurotransmitters. Deze worden er door de ene cel op uit gestuurd om de synaptische spleet te overbruggen en zo de prikkeloverdracht te verzorgen. Het zijn als het ware de boodschappenjongens van de hersenen. Belangrijke neurotransmitters zijn adrenaline, dopamine, acetylcholine en serotonine. XTC blijkt een flinke invloed te kunnen uitoefenen op de serotonine-huishouding in de hersenen en dus op het proces van neurotransmissie.

XTC blijkt de afgifte van serotonine te verhogen en er bovendien voor te zorgen dat deze neurotransmitter langer blijft werken. Nu wil het geval dat juist in het limbische systeem van onze hersenen veel serotonine-bevattende zenuwen (serotonerge zenuwen) actief zijn. Als XTC het prikkelingsniveau in dit hersengebied opvoert gaat de gebruiker zich ‘lekker’, ‘open’ of ‘veilig’ voelen.

Het effect van XTC is maar tijdelijk en beperkt vanwege de beperkte productiecapaciteit van serotonine in ons lichaam. De serotonine die bij het slikken van de pil in rap tempo is vrijgekomen wordt langzaam afgebroken maar nog veel langzamer weer aangemaakt. Het gevolg is dat er na verloop van tijd een tekort aan serotonine ontstaat – de gebruiker komt dan in de onvermijdelijke dip. Het dan bijslikken van XTC heeft geen enkele zin want het serotonine niveau moet eerst worden aangevuld. Dat kan geruime tijd in beslag nemen. XTC gebruikers hebben vaak in de week na het gebruik een leeg en in meer of mindere mate depressief gevoel.

Hoeveel XTC ingenomen moet worden om een optimaal en veilig effect te sorteren is lastig aan te geven. Gebruikers geven een dosis aan van 1 tot 1,5 mg MDMA per kilogram lichaamsgewicht. Voor iemand van 80 kilogram is dat dus 80 tot 120 mg MDMA. Zomaar een pil slikken is daarom onverstandig; je moet eerst weten hoeveel MDMA er in zit om vast te stellen of je er veilig mee uit de voeten kunt.

Risico’s

De vraag hoe veilig XTC eigenlijk is, blijkt lastig te beantwoorden. De cijfers van dodelijke slachtoffers tijdens houseparty’s en andere dansfeesten liegen er niet om: naar schatting zijn in Nederland sinds 1985 minstens 25 mensen overleden na zulk gebruik van XTC. Maar dit hoeft direct in te houden dat MDMA zelf een dodelijke chemische verbinding is. De meeste ongelukken met XTC blijken het gevolg van oververhitting. Gebruikers dansen dan veel te lang door in een hete, vochtige ruimte zonder te drinken. De lichaamstemperatuur stijgt, ze raken buiten bewustzijn, krijgen ademhalingsproblemen en overlijden als er niet adequaat wordt ingegrepen.

Een ander risico is dat met enige regelmaat pillen worden gesignaleerd met gevaarlijke samenstellingen. In dit opzicht is met name de stof PMA berucht, het amfetamine-derivaat para-methoxy-amfetamine. PMA is goedkoper te produceren dan MDMA en de grondstoffen zijn gemakkelijker te verkrijgen. Het heeft op zich ook een opwekkende en licht hallucinerende werking, maar is veel gevaarlijker. Een geringe overdosis kan leiden tot misselijkheid, onregelmatige hartslag, ademhalingsmoeilijkheden, stuiptrekkingen, hartaanvallen en bewusteloosheid. Al in de zeventiger jaren werden in de VS dodelijke slachtoffers gerapporteerd na het innemen van PMA met fantasienamen als ‘Chicken Power’ of ‘Chicken Yellow’. Waarschijnlijk zijn ook in Nederland onder de XTC-doden enkele PMA-slachtoffers te vinden. De enige manier om er zeker van te zijn over een pil met ‘echte XTC’ te beschikken is de pil te laten testen.

Voor MDMA zelf lijken de directe risico’s mee te vallen. Gerapporteerde bijwerkingen zowel bij incidenteel als regelmatig gebruik zijn verhoging van bloeddruk en polsslag, lichte oordeelsstoornissen, pupilverwijding en motorische problemen zoals een hoge spanning in de kaakspier. Verder kan sprake zijn van misselijkheid, overgeven, slapeloosheid, en nog een aantal op zich ongevaarlijke bijverschijnselen. MDMA kan wel gevaarlijk zijn voor mensen met astma, hartproblemen, hoge bloeddruk, suikerziekte, of epilepsie.

Vrij Universiteit Amsterdam

De laatste jaren worden wel lange termijn effecten van het gebruik van MDMA gemeld die de gebruiker zorgen zouden moeten baren. Het Laboratorium voor Toxicologie van het Leids Universitair Medisch Centrum rapporteerde in september 2004 dat langdurig en geregeld gebruik van xtc tot hersenbeschadiging, geheugenverlies en depressiviteit leidt, zo vermeldt NRC Handelsblad op 19 september 2004. De combinatie van het gebruik van xtc met alcohol, cannabis en amfetamine versterkt die negatieve gevolgen. Xtc is volgens de toxicologen verder schadelijk voor de lever. Zij gaan er verder vanuit dat het gebruik van drie gemiddelde tabletten van 70 milligram binnen 12 tot 24 uur al kan leiden tot kleine hersenbeschadigingen. De onderzoekers hebben overigens geen aanwijzingen dat de vermindering van geheugen en stemming bij xtc-gebruikers blijvend is. Zij hebben wel aanwijzingen dat het functieverlies gedeeltelijk omkeerbaar is, maar dat proces verloopt langzaam.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 16 november 2004

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.