Je leest:

Economische malaise door malaria

Economische malaise door malaria

Auteur: | 30 juli 2000

Zonder malaria zou het jaarlijkse bruto nationaal product (BNP) van Zwart Afrika minstens 30% hoger liggen. Mede door de ziekte daalt het BNP per hoofd van de bevolking.

Regelmatig ligt Jeffrey Sachs in de clinch met het Internationaal Muntfonds en de Wereldbank. Hij predikt al jaren voor een algehele kwijtschelding van de enorme schuldenberg van de allerarmste landen. Ook nu weer verrast hij vriend en vijand met enkele straffe uitspraken: “Het jaarlijkse BNP van Zwart Afrika bedraagt nu een magere 300 miljard dollar. Het zou liefst 100 miljard dollar hoger liggen, indien malaria vijfendertig jaar geleden was uitgeroeid. Deze 100 miljard dollar is bijna vijf keer de totale ontwikkelingshulp die Afrika jaarlijks ontvangt. Toch kunnen we malaria binnen een termijn van tien tot twintig jaar onder controle krijgen voor amper één miljard dollar per jaar.”

Sachs sprak deze duidelijke taal bij de presentatie van het rapport Economics of Malaria in het Nigeriaanse Abuja, in april dit jaar. Geen kleine jongen overigens, die Sachs; hij is hoogleraar aan Harvard en directeur van het Harvard Centre for International Development. De cijfers die hij presenteert, liggen stukken hoger dan de getallen die men normaal hanteert. Traditioneel brengen economen immers vooral de kortetermijnkostprijs van malaria in rekening. Die bestaat uit het verlies van arbeidsprestaties, kosten voor behandeling en preventie en de gevolgen van kindersterfte. Op basis van deze cijfers kost malaria aan Afrika ongeveer 1,3% van het totale BNP. Volgens Sachs moet je ook de psychische kostprijs van malaria meenemen. De pijn, uitputting en psychische druk die de ziekte op een gezin legt, paralyseert volgens hem grote delen van de Afrikaanse economie. Er is ook de oplopende kostprijs van nieuwe, duurdere medicijnen en preventie en de derving aan inkomsten omdat toeristen en internationale bedrijven wegblijven uit endemische en epidemische malariagebieden. Bovenal is er echter de langetermijnkostprijs van malaria. Wederkerende aanvallen van malaria ondermijnen de fysieke en cognitieve ontwikkeling van de kinderen. Ze zijn vaak niet op school en maken hun opleiding niet af. Verder leiden herhaalde malaria-aanvallen tot chronische ondervoeding en verhoogde gevoeligheid voor tal van andere ziekten. Tenslotte heeft de ziekte demografische consequenties. Malaria vergroot de kindersterfte. Ouders reageren hierop door meer kinderen te verwekken, waardoor de investering in elk kind afzonderlijk gelimiteerd is. Als gevolg hiervan blijven de gemiddelde gezondheidszorg en educatie laag. Bovendien dragen voortdurend zwangere vrouwen minder bij tot de economische productiviteit en daalt het inkomen van de familie. Culmineer al deze korte- en langetermijn-factoren over een periode van vijfentwintig jaar, dan kom je volgens Sachs aan een BNP-verlaging van dertig procent voor zwart Afrika.

Niet onoverkomelijk

Ondanks deze zwartgallige en strikt boekhoudkundige berekening – soms is het nodig een drama in zulke proporties te schetsen – is malaria niet onoverkomelijk. Volgens Sachs moeten de fondsen die specifiek aan malaria besteed worden omhoog, tot de genoemde één miljard dollar per jaar. Ze moeten worden verdeeld over preventie en behandeling enerzijds, en onderzoek anderzijds. Preventie door massaal muskietennetten ter beschikking te stellen, want slechts twee procent van de Afrikaanse kinderen slaapt ‘s nachts beschermd. Anderzijds moet de regionale gezondheidszorg worden versterkt. Binnen een reisafstand van minder dan twee uur moet er voor elke Afrikaan een regionale malariapost zijn. Dat hoeft geen ziekenhuis te zijn, een lokale winkel voldoet, zolang er maar doeltreffende geneesmiddelen voor een betaalbare prijs te vinden zijn. Verder willen Sachs en zijn collega economie-professor Michael Kremer een fonds oprichten om het onderzoek naar malariavaccinatie te stimuleren. Het is niet de bedoeling dat het fonds breedwaaierend haar geld uitspreidt over honderden grote en kleine onderzoeksprojecten. Het wordt een conditioneel fonds: het eerste bedrijf dat een werkzaam vaccin op de markt brengt, krijgt de garantie dat een groot volume wordt afgenomen. Niet tegen de productiekosten van één dollar per dosis, maar tegen een marktwaarde van bijvoorbeeld tien dollar. Kremer berekende dat voor malaria een dergelijke ’prestatiepremie’ snel zou oplopen tot 2,8 miljard dollar. “Als een dergelijke premie in balans ligt, wil om het even welke grote farmaceutische firma of vaccinontwikkelaar wel zijn topmensen inschakelen en de grote middelen inzetten. Het voordeel van een dergelijk ‘pull’-fonds is dat je als gemeenschap pas betaalt als er ook werkelijk geleverd wordt, in tegenstelling tot een ‘push’-fonds, waar een groot deel van je investeringen tot niets leiden,” besluit Kremer.

Andere ‘enge beestjes’

Er zijn nog andere ziekten die bijtende insecten op de mens overdragen. Sommige ervan wisten we te overwinnen, zoals pest en tyfus. Andere plagen ons nog steeds. Buiten malaria zijn de bekendste: Knokkel- en gele koorts, trypanosomiasis, onchocerciasis en leischmaniasis. De meeste van deze aandoeningen komen bij ons niet voor, behalve de ziekte van Lyme, die ook bij ons aan een sterke opmars bezig is.

Knokkelkoorts en gele koorts

Virussen van de arbo-groep veroorzaken knokkelkoorts (dengue) en gele koorts. De virussen worden op de mens overgedragen door de Aedes aegypti-mug. Dengue kenmerkt zich door ontzettende pijn in spieren en gewrichten, hoge koorts en een irriterende huiduitslag. Meestal verdwijnen de symptomen na enkele dagen aspirine en bedrust. In het ergste geval loopt een infectie met het dengue-virus echter dodelijk af.Het gelekoortsvirus houdt lelijk huis in lever en nieren. Koorts, pijn, misselijkheid en geelzucht zijn de uiterlijke kenmerken, en niet zelden overlijdt de patiënt.

Trypanosiomiasis (slaapziekte, Chagas)

Trypanosoma-soorten veroorzaken slaapziekte (Afrika) of de ziekte van Chagas (Zuid-Amerika). Trypanosoma zijn, net als Plasmodium, ééncellige protozoën. Ze worden via de bloedzuigende tsetsevlieg overgedragen. Aanvankelijk blijven de symptomen bij koorts, hoofdpijn en koude rillingen. Na maanden tot zelfs jaren dringt de parasiet in de haarvaten van de hersenen. De patiënt vertoont tekenen van extreme vermoeidheid en lethargie. Zonder behandeling overlijdt hij.

Leischmaniasis (aleppobuil en kala-azar)

Eéncellige protozoa van het geslacht Leishmania veroorzaken een aandoening van de huid (aleppobuil) of interne weefsels (kala-azar). De aandoening verschilt sterk van streek tot streek naar gelang om welke parasiet het gaat. Leishmania wordt overgedragen door een beet van de zandvlieg (Phlebotomus).

Onchocerciasis (rivierblindheid)

Onchocerciasis of rivierblindheid wordt veroorzaakt door de parasitaire worm Onchocerca volvulus. Larven ervan worden overgedragen door vrouwtjes van de kriebelmug (Simulium). In het menselijk lichaam winden mannelijke en vrouwelijke wormen zich rond elkaar en planten zich onder de huid van de gastheer voort. Ze genereren miljoenen microlarven die door de huid migreren en in 1 tot 4% van de geïnfecteerde personen blindheid veroorzaken. Het zijn ook deze larven die opnieuw opgepikt worden door een bijtende kriebelmug. Ter informatie, de volwassen mannelijke vorm is 3 tot 5 cm lang, de vrouwelijke 20 tot 70 cm.

Ziekte van Lyme

Tot in de jaren 1980 kwam de ziekte van Lyme slechts sporadisch voor. Tegenwoordig worden er echter duizenden mensen per jaar besmet, ook bij ons. In de VS is het de belangrijkste vectorgebonden infectieziekte geworden. Hoofdpijn, koorts, rugpijn, vermoeidheid en zelfs aantasting van hersenen en hart kunnen het gevolg zijn. De ziekte, veroorzaakt door de bacterie Borrelia burgdorferi wordt door teken doorgegeven. De verspreiding hangt in belangrijke mate af van de aanwezigheid van dieren zoals muizen, vogels en rendieren, waarop de teken leven en waarmee hun levenscyclus nauw verbonden is.

Pim Martens en Peter Raeymaekers

Dit artikel is een publicatie van Natuurwetenschap & Techniek.
© Natuurwetenschap & Techniek, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 30 juli 2000

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.