Je leest:

Dutroux: verbijsterende ster van het kwaad

Dutroux: verbijsterende ster van het kwaad

Auteur: | 20 november 2006

Iedereen herinnert zich Marc Dutroux wel: de Belg die zes kinderen ontvoerde en verkrachtte, waarvan er vier om het leven zijn gekomen. Weet je nog hoe je je voelde toen je de berichten over deze zaak las? Verbijsterd, zou mediawetenschapper Rob Leurs zeggen. Hij onderzocht de berichtgeving over de zaak Dutroux en de reacties daarop in de media. Vorige week promoveerde hij op zijn cultuur- en mediafilosofisch onderzoek Onbegrijpelijk kwaad. Marc Dutroux als ‘ster van het kwaad’ en als sublieme media-ervaring bij de afdeling Mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam.

Leurs bestudeerde de verslaglegging van de ontsnapping van Dutroux om te kijken hoe we dit soort verbijsterende gebeurtenissen en de berichtgeving daarover het beste kunnen begrijpen. Hij ontdekte dat er bij dit soort zaken meestal drie dingen gebeuren in de media: beheersing; verbijstering en herstel.

Nieuw aan zijn onderzoek is de conclusie dat we bij het onderzoek naar mediagebeurtenissen niet alleen uit moeten gaan van betekenisgeving maar ons moeten realiseren dat er ook even helemaal geen betekenisgeving kan zijn. Denk maar eens aan 11 september, de moord op filmmaker Theo van Gogh en de moord op politicus Pim Fortuyn. ‘De berichtgeving over al deze ophefmakende zaken kan net als bij Dutroux het beste begrepen worden met dit moment van verbijstering’, aldus Leurs.

Beheersing

Op 23 april 1998 ontsnapt Marc Dutroux. De eerste berichten die geschreven worden, moeten ons als samenleving ervan overtuigen dat we deze zaak wel in de hand hebben. De reconstructie van de ontsnapping wordt tot in detail besproken en allerlei deskundigen komen aan het woord om de feiten te presenteren. ‘Het gaat er niet alleen om dat we het idee hebben dat we de situatie onder controle hebben, maar vooral dat we nog kunnen begrijpen wat Dutroux gedaan heeft’, aldus Leurs.

Ook in de Nederlandse kranten is volop aandacht besteed aan de zaak Dutroux. Rob Leurs bestudeerde de berichtgeving in De Volkskrant, De Telegraaf en bij de publieke omroepen.

Verbijstering

Vervolgens blijkt dat we het eigenlijk helemaal niet begrijpen. Uit getuigenverslagen en reacties van burgers blijkt dat wat Dutroux gedaan heeft zo verschrikkelijk is dat het ons voorstellingsvermogen te boven gaat. De geijkte manier om met dit soort verschrikkingen om te gaan blijkt niet te werken. Eigenlijk blijkt dat we de slechtheid van Dutroux helemaal niet kunnen bevatten.

Het gevoel dat ons overvalt noemt Leurs verbijstering. Verbijstering gaat nog een stapje verder dan afkeuring. Als je iets afkeurt, geef je er nog een betekenis aan. Bij verbijstering zien we geen mogelijkheid meer om betekenis te geven omdat we niet kunnen bevatten wat er is gebeurd. We zijn gewend om het kwade buiten onszelf en onze wereld te plaatsen en zijn daarom verbijsterd als dat kwaad toch in onze samenleving voorkomt.

Herstel

Toch komen we ook weer uit die verbijstering. De verbijstering wordt opgelost doordat de media ons een manier geven om verder te gaan en te herstellen: ‘Het is verschrikkelijk maar we moeten verder en we zijn zelf zo kwaad niet’. Leurs stelt dat we met de verschrikkingen om kunnen gaan door onszelf moreel superieur te voelen aan Dutroux en daarmee de verschrikkingen op afstand te houden. De media helpen ons zo om grote verschrikkingen te verwerken.

De reactie van verbijstering en het daarop volgende herstel dat we doormaken is door de filosoof Kant beschreven als “het sublieme”. Leurs gebruikt het sublieme om onze reactie op Dutroux te verklaren. Leurs: ‘Nieuw is dat er nu sprake is van een “cultureel sublieme”: we ervaren door onze hele maatschappij heen verbijstering en herstel als gevolg van een veelheid aan berichten’. Bij Kant ging het om een individuele ervaring van het sublieme door één object, nu gaat het om een collectieve verbijstering naar aanleiding van een heleboel gruwelijke berichten.

Verrassend

Dat we uiteindelijk om leren gaan met dit soort gebeurtenissen door een moreel superieure houding aan te nemen vind Leurs verrassend. Te verwachten was dat verbijsterende gevoelens in de samenleving het beste te verklaren zouden zijn met post-modernistische ideeën. We blijken echter zo te reageren als de modernist Kant eind achttiende eeuw al voorspelde: we plaatsen het kwaad alsnog buiten onze wereld door erboven te gaan staan. Een post-modernistische reactie was er één geweest waarin we ons eigen denken zouden relativeren. We zouden accepteren dat het kwaad deel uitmaakt van ons leven en een meer bescheiden opstelling aan nemen.

‘Onze reacties van verbijstering, die je cultureel subliem kunt noemen, zijn cultureel bepaald’, stelt Leurs. ‘De manier waarop wij iets begrijpen of niet kunnen begrijpen, is afhankelijk van de cultuur waarin wij leven. Wij hebben geleerd op een modernistische manier te denken, bijvoorbeeld door erg op onze ratio te vertrouwen. Alles wat dan buiten onze manier van denken valt, kunnen we niet begrijpen. Maar je kunt in andere samenlevingen andere manieren van denken aantreffen: daar zou misschien geen verbijstering optreden na zo’n gebeurtenis’. Leurs voegt daaraan toe dat dat natuurlijk niet betekent dat ze in een andere samenleving het niet ook erg zouden vinden wat iemand als Dutroux heeft gedaan – ze reageren alleen anders.

Ster van het kwaad

De verbijsterde reactie op Dutroux is gedeeltelijk te verklaren door de manier waarop Dutroux als ‘ster van het kwaad’ wordt verbeeld. Dutroux heeft namelijk vrij veel weg van een ster. Er wordt in de media veel aandacht besteed aan zijn personage; hij vertolkt voor ons de sociale rol van een gewelddadige pedofiel. Het verschil tussen Dutroux en andere sterren is wel dat hij eendimensionaal is. Hij is alleen maar slecht, terwijl andere sterren vaak meerdere kanten hebben. George Clooney is bijvoorbeeld niet altijd even aardig, maar je kunt hem toch ook sexy vinden. Dutroux wordt neergezet als het ultieme kwaad, waarover je niks anders mag en kunt denken dan dat hij door en door slecht is, oneindig slecht. Zoveel slechtheid past niet binnen onze belevingswereld en daardoor raken we verbijsterd, zo redeneert Leurs.

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 20 november 2006

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.