Je leest:

De zon loopt voor

De zon loopt voor

Auteur: | 3 november 2001

Op zaterdag 3 november begint de middag 16 minuten en 26 seconden vroeger dan normaal. Niks om wakker van te liggen, maar wel curieus. Wat is er mis met de zon?

Natuurlijk is er niets mis met de zon. De fout zit in onze klokken en horloges. Die tikken de tijd heel regelmatig weg, maar dat is nou net niet in overeenstemming met de natuur. De beweging van de zon is namelijk helemaal niet zo regelmatig. Het gevolg is dat de zon soms wat voorloopt op de klok, en soms juist wat achter.

Staat de zon dan niet altijd precies om twaalf uur in het zuiden? Dat al helemaal niet. Nederland ligt in de tijdzone waar de Midden-Europese Tijd (MET) geldt, maar die klopt strikt genomen alleen voor de meridiaan van 15 graden oosterlengte, iets ten oosten van Berlijn en Praag. Daar staat de zon om twaalf uur in het zuiden, maar het duurt dan nog veertig minuten voordat ze ook in Utrecht het hoogste punt aan de hemel bereikt. Die zogeheten zonneculminatie vindt bij ons dus pas rond 12.40 uur plaats.

Begin november loopt de zon echter voor. Op 3 november staat ze in Utrecht al om 12.24 uur in het zuiden, ruim een kwartier eerder dan gemiddeld. Het verschil tussen klok en zon wordt in de weken daarna snel kleiner: op Eerste Kerstdag lopen ze weer in de pas, en op 11 februari loopt de zon ruim veertien minuten áchter op de klok. Dan begint de middag dus pas om 12.54 uur.

Die onregelmatige beweging van de zon heeft een dubbele oorzaak. In de eerste plaats is er de scheve stand van de draaiingsas van de aarde, die we allemaal kennen van de wereldbol op school. Maar een belangrijker effect is het feit dat de aardbaan geen volmaakte cirkel is. In januari staat de aarde een paar miljoen kilometer dichter bij de zon dan gemiddeld; in juni een paar miljoen kilometer verder weg. Het gevolg is dat de zon niet met een constante snelheid langs de hemel beweegt.

Wie in december en januari goed op de tijdstippen van zonsopkomst en zonsondergang let, merkt die onregelmatigheid direct op. In december komt de zon wel steeds later op, maar verandert er vrij weinig aan het tijdstip van zonsondergang; in januari is het lengen van de dagen juist ’s avonds opvallender dan ’s morgens. Allemaal het gevolg van het feit dat de aarde een ellipsbaan beschrijft.

De onregelmatigheid van de zon is mooi vastgelegd op de foto. De camera werd een jaar lang onbeweeglijk gemonteerd, en het negatief werd elke tien dagen op precies hetzelfde kloktijdstip (in de loop van de ochtend) belicht. Duidelijk is te zien dat niet alleen de hoogte van de zon boven de horizon in de loop van het jaar verandert, maar dat de zon soms ook wat voor of achter loopt. De resulterende 8-vormige lus (de ‘analemma’) kom je ook op sommige zonnewijzers tegen; daar wordt hij gebruikt om voor verschillende dagen af te lezen welke correctie er nodig is om de kloktijd te vinden.

Zonnewijzer met zorg

Veel mensen hebben voor de sier een zonnewijzer in de tuin staan. Jammer dat de meesten geen flauw idee hebben hoe ze zo’n instrument moeten opstellen om er ook daadwerkelijk de tijd op af te kunnen lezen. Wie daar meer over wil weten, kan terecht bij de Zonnewijzerkring, een vereniging van zonnewijzerliefhebbers en –bouwers. Zo’n ‘klassiek uurwerk’ heeft natuurlijk wel één nadeel: het werkt alleen overdag bij onbewolkte hemel…

Dit artikel is een publicatie van Allesoversterrenkunde.nl.
© Allesoversterrenkunde.nl, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 03 november 2001

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.