Je leest:

De walburg van de graaf van Hamaland

De walburg van de graaf van Hamaland

Auteur: | 23 augustus 2011

In de gemeente Nijkerk is vorige week de archeologische opgraving naar een walburg uit de 10e eeuw afgerond. Het gebied was toen de speelbal tussen de graaf van Hamaland en zijn dochters.

In 2006 ontdekte een wandelaar en amateurarcheoloog een afwijkende heuvel in het landschap bij Appel in de gemeente Nijkerk. Het bleek een bedekte walburg, een versterking van wallen en grachten uit de Middeleeuwen. Er zijn vrij weinig walburgen uit deze periode bewaard gebleven zodat dit gebied nu de status van archeologisch rijksmonument heeft gekregen. Daarnaast bleek het archeologische complex voor Nederlandse standaarden vrij groot te zijn, namelijk 100 bij 65 meter.

Functie van de wal

De grachten rond het complex maten bijna 5 meter in de breedte en waren 2 meter diep. De aarden wal was bij de voet ruim 8 meter breed. Binnen de omwalling en grachten troffen de archeologen sporen van bewoning, een waterput en resten van houten gebouwen aan. De versterking was waarschijnlijk bedoeld om de smeden en bronsgieters te beschermen. De gevonden resten moerasijzererts en ijzerslakken binnen de wallen bewijzen dat zij hier het ijzererts bewerkten dat in het aangrenzende ijzerertsrijke moerasgebied werd gewonnen.

Archeologische opgravingen binnen in de walburg bij Appel in Nijkerk.
Rijksdienst Cultureel Erfgoed

Bewoning binnen dit soort walburgen was verder vooral weggelegd voor de adel. Zij legden de versterkingen aan in de vorm van ophogingen van aarde, met eventueel houten palissades erop, om hun eigendommen te kunnen beschermen tegen aanvallen van buitenaf.

In Zeeland zijn bijvoorbeeld diverse ronde walburgen aangetroffen, de ringwalburgen, om de agressieve Vikingen buiten de deur te houden. De horige bevolking die eigendom was van de plaatselijke heer trok zich in tijden van nood terug achter de wallen. De hoge adel bezat grote gebieden met meerdere verdedigbare hoven. Ze konden niet overal tegelijk wonen en werden plaatselijk vertegenwoordigd door meiers. Deze meiers stonden tussen de landheren en hun horigen of onvrije boeren. De meiers zorgden ervoor dat de boerderijen werden gerund, het land bewerkt en de producten voor zijn heer geïnd.

De gevonden walburg bij Appel in de gemeente Nijkerk behoorde in de 10e eeuw toe aan de graaf Wicham van Hamaland. Over de geschiedenis van deze graaf en zijn familie is vrij veel bekend en geschreven. De opgegraven walburg kan zo gelinkt worden aan historisch bekende personen en hun levensverhalen.

Ruzie om de erfenis

Het graafschap Hamaland bevatte de huidige Veluwe waaronder Appel, de IJsselstreek, de Achterhoek, Montferland en een gedeelte over de grens bij Duitsland. De machtige graaf Wicham stichtte vlak voor zijn dood een vrouwenklooster bij Elten, wat binnen zijn graafschap viel. Als startkapitaal gaf hij het klooster een gedeelte van zijn bezittingen, waaronder Appel. Zijn jongste dochter Liutgard zwaaide als eerste abdis de scepter over het klooster. Wicham had echter nog een oudere dochter, Adela, en zij pikte de schenkingen aan het klooster niet wat een ruzie met haar vader veroorzaakte.

Het graafschap Hamaland, gemaakt door Johann Friedrich Falken (1700-1780).
Wikicommons

Na Wichams dood rond 973 schonk Liutgard haar erfdeel ook aan het klooster waardoor Adela er met haar eenderde maar bekaaid afkwam. Ze ging de strijd aan met haar zus om de bezittingen eerlijk te laten verdelen. Zich beroepend op de Saksische wetgeving legde Adela een claim op de aan Elten geschonken landgoederen en hoven. Liutgard was het hier niet mee eens en de twee kemphanen bevochten elkaar niet alleen met de wet maar ook met het zwaard. Liutgard liet een hof van Adela afbranden en Adela bezette het klooster te Elten.

Na de dood van Liutgard in 996 kreeg Adela haar zin en werd de erfenis na een berekening van een speciale taxatiecommissie eerlijk in tweeën gesplitst. Het klooster Elten behield een gedeelte van de goederen bij Appel. Uiteindelijk zou Adela’s strijd tegen het klooster niet heel nuttig blijken. Na Adela’s dood zou haar dochter Azela haar erfdeel weer teruggeven aan het klooster bij haar intreding aldaar. Hierbij hoorde ook de rest van de goederen bij Appel.

IJzererts is macht

Het is onwaarschijnlijk dat binnen de wallen bij Appel een adellijk hof heeft gestaan. Het gebied behoorde wel toe aan de graven van Hamaland en later via overerving aan het klooster te Elten. Het gebied was wel heel belangrijk voor de eigenaren. Het winnen van ijzererts was een teken van macht en de adel had een monopolie op de latere bronsbewerking binnen de walburg. Deze economische plek was dus toen ook al van essentiële waarde en de opgehoogde wal daarmee van groot belang om het te beschermen tegen vijanden.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 23 augustus 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.