Je leest:

De Verenigde Staten van Europa

De Verenigde Staten van Europa

Auteur: | 5 april 2007

Europa is te weinig democratisch. De oplossing ligt in een gefederaliseerd Europa. Dat meent de Amerikaanse politicoloog Larry Siedentop. Op 19 april spreekt hij op het symposium ‘Legitimacy in Europe’ van de opleiding bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

De Europese samenwerking bestaat vijftig jaar. Regeringsleiders vieren feest, maar voor de wetenschap is het een tijd voor reflectie en debat. Hoe zal Europa er over vijftig jaar uit zien? Zijn we een mega-machtsblok, verenigd onder één Europese president? Of is de integratie in het slop geraakt en is de EU uiteengevallen? Het is natuurlijk koffiedik kijken, maar Siedentop hoopt op een Verenigde Staten van Europa – een federatie.

De titel van Siedentops boek verwijst naar het klassieke boek ‘Democratie in Amerika’ van de Franse Verlichtingsdenker Alexis de Tocqueville. Deze vertrok in 1831 naar Amerika om de Amerikaanse samenleving en politiek te bestuderen. De Tocqueville vroeg zich af waarom de democratische revolutie in Amerika wél tot democratie leidde, terwijl de Franse revolutie terreur en contra-revolutie tot gevolg had. Hij zag in Amerika niet alleen een democratisch politiek systeem, maar vooral ook een democratische cultuur en geest.

Alarm

Larry Siedentop is de schrijver van ‘Democracy in Europe’, een boek dat de alarmklok luidt over de staat van de huidige Europese Unie. Veertig jaar lang was de Amerikaanse politieke denker verbonden aan Oxford – een periode waarin hij Europa steeds verder zag integreren. Vijftig jaar geleden, bij de ondertekening van het verdrag ter oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, ging Europese samenwerking vooral over kolen, staal en landbouw. Inmiddels gaat Europa over veel meer: we hebben één munt, open grenzen en Brusselse wetgeving.

Maar Larry Siedentop maakt zich zorgen. Hij is bezorgd over de afwezigheid van een publiek debat over Europa. Waar zijn de Grote Denkers die filosoferen over de toekomst van Europa? En waar zijn de betrokken burgers die in de krant, op straat en in de kroeg discussiëren over Europa? Europa is het domein van economen, bankiers, juristen en managers – niet van burgers, filosofen en politici. Volgens Siedentop gaat Europa te veel over geld. Voor idealen, moraliteit en politieke visie is weinig ruimte.

Te weinig democratie

Een publiek debat is nodig om ‘het doel van Europese politieke integratie en de grenzen ervan vast te stellen,’ schrijft Siedentop, ‘en om vast te stellen hoe nieuwe machten en instituties verantwoording moeten afleggen aan de Europeanen.’ Want, de democratische legitimiteit van Europa is in gevaar, meent Siedentop. Te veel wordt nu geregeld op één plek, Brussel, en door een elite die aan democratische controle is ontsnapt. Dat de macht door een beperkt aantal mensen op één plek wordt uitgeoefend, wordt ook wel centralisatie genoemd. Siedentop geeft aan dat centralisatie van macht in het verleden vaak heeft geleid tot despotisme – tot oppermachtige alleenheersers die vrij zijn om te doen en laten wat ze willen en geen enkele verantwoording aan hun onderdanen hoeven af te leggen. Centralisatie is volgens Siedentop dan ook een bedreiging voor een democratisch Europa.

Foto: www.europarl.europa.eu

De Verenigde Staten van Europa

De oplossing voor het gebrek aan democratie is een gefederaliseerd Europa, meent Siedentop. Europa zou, net als de Verenigde Staten van Amerika, de politieke structuur van een federatie moeten hebben. Dit houdt in dat je één centrale overheid hebt met daaronder staten die relatief zelfstandig zijn: er bestaan verschillende autoriteiten die elk hun eigen verantwoordelijkheden hebben. In de VS heeft de nationale overheid in Washington bijvoorbeeld de verantwoordelijkheid over het internationale beleid: over de oorlog in Irak, handel met China en relaties met Mexico. De verschillende staten hebben de verantwoordelijkheid voor hun eigen grondgebied en kunnen binnen dat gebied eigen beleid en wetten maken. Zo kun je in Texas de doodsstraf krijgen, maar in Michigan niet. En daarom zie je in Hollywoodfilms ook altijd misdadigers de grens naar een andere staat oversteken – daar heeft de achtervolgende politie immers geen macht meer. Een federatie is een complex systeem, want je moet goed vastleggen wie waar verantwoordelijk voor is en elk niveau van de overheid heeft een eigen president, regering, Tweede Kamer en rechtssysteem.

Ruimte voor verschil

Het grote voordeel van een federatie is volgens Siedentop dat diversiteit wordt gekoesterd. Het is goede manier om een groot gebied met veel verschillende culturen te besturen, omdat de deelgebieden voor een groot deel zelfstandig zijn. ‘Federalisme verhindert over-centralisatie en bureaucratie,’ schrijft hij. Het zorgt ervoor dat niet iedereen hetzelfde wordt. En dit is volgens Siedentop weer goed omdat verschil leidt tot concurrentie en dynamiek. Bovendien voelen burgers zich meer betrokken bij wat er in hun directe omgeving gebeurt. Het federaal model zorgt ervoor dat burgers en politici zich niet van de EU vervreemd voelen en ook niet worden buitengesloten.

EU logo van de vieringen rondom 50 jaar Europese Unie.

Bestseller of bagger

Het betoog van Siedentop heeft veel bijval gekregen. Het boek is een bestseller. Maar er is ook kritiek. Historicus Ronald Havenaar, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, vindt dat het boek zich ‘onderscheidt door misplaatst alarmisme, gebrek aan feitenkennis, een tekortschietend gevoel voor historisch perspectief en innerlijke tegenstrijdigheid.’ Volgens Havenaar valt het wel mee met de democratische crisis waarin de EU zou zitten en stelt Siedentop de zaken verkeerd voor. Havenaar meent dat een federaal Europa ‘met een gemeenschappelijke politieke ziel’ nog lang geen optie is omdat Europeanen te zeer gehecht zijn aan hun eigen nationale democratie. Er zijn meer tegenstanders van Siedentops ideeën. Misschien is zo Siedentops wens voor een publiek debat over Europa dan toch nog uitgekomen. De komende tijd zal er op de Nederlandse universiteiten in ieder geval genoeg over de toekomst van Europa worden gediscussieerd.

Op 19 april geeft Larry Siedentop een lezing tijdens het symposium ‘Legitimacy in Europe’ aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. De Universiteit van Maastricht organiseert de lezingenreeks ‘Europa en zijn burgers, vijftig jaar Europese eenwording’ met lezingen van hoogleraar politieke theorie Jos de Beus (17 april) en Jeremy Rifkin (9 mei). Ook aan de Universiteit van Maastricht: de conferentie ‘Europe, the big absentee?’ van 9 tot 11 mei. De Universiteit van Tilburg organiseert een debat voor scholieren: ‘Europa, groei aan grenzen’ op 18 april. De Universiteit Wageningen debatteert over ’Europe’s Birthday Party, towards a productive vision of Europe in a globalising world’ (12 april).

Bronnen: Larry Siedentop. Democracy in Europe. Allen Lane/The Penguin Press, 2000. Ronald Havenaar. ‘Polemieken over de Europese integratie: vergezichten rond een splijtzwam’ NRC Handelsblad, 15 september 2000. Sylvester Hoogmoed. ‘Europa moet nu eerst in onze hoofden ontstaan’ Interview met Larry Siedentop. Hervormd Nederland, 15 december 2001.

Debatten over Europa:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 05 april 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.