Je leest:

De verborgen verslaving

De verborgen verslaving

Auteur: | 29 maart 2007

In Nederland zijn er naar schatting 1,2 miljoen gebruikers en 700.000 verslaafden aan benzodiazepinen: slaap- en kalmeringsmiddelen als valium en diazepam. Ze leven in een vlakke wereld zonder echte vreugde of echt verdriet, en vooral oudere gebruikers breken door de evenwichtsproblemen (een bijwerking) vaak hun heup. Met alle gevolgen van dien. Met simpele maatregelen kan veel geld én leed worden bespaard.

Afgelopen dinsdag kwam het College voor zorgverzekeringen (CVZ) met het advies om medicijnen tegen slaap- en angststoornissen voortaan niet meer te vergoeden vanuit het basispakket. Het gaat hier om zogenaamde benzodiazepinen: een verzamelnaam voor kalmeringsmiddelen als valium of diazepam. Ze staan ook wel bekend als tranquillizers.

Benzodiazepinen zijn al jaren de meest voorgeschreven medicijnen in Nederland met ongeveer 1,9 miljoen gebruikers, die samen 12 miljoen voorschriften krijgen. Het is dan ook niet verrassend dat stoppen met het vergoeden van deze recepten een besparing oplevert van ruim honderd miljoen. Maar het CVZ geeft aan slechts het welzijn van de patiënt in gedachten te hebben. Want wie langdurig benzodiazepinen slikt, raakt verslaafd. Met alle gevolgen van dien.

700.000 verslaafden

Alle leden van de benzodiazepinenfamilie zijn verslavend als ze regelmatig en langdurig worden gebruikt. Vandaar ook dat ze in Nederland alleen zijn goedgekeurd voor een gebruik van vier weken of korter. Daarna neemt bovendien de effectiviteit van het medicijn af. Toch komt het vaak voor dat een recept automatisch wordt verlengd, vaak door een praktijkassistente. Op die manier sluipt het continue gebruik er als het ware in, en ontstaat een verborgen verslaving die soms wel tientallen jaren kan duren.

Na ongeveer vier weken neemt de effectiviteit van benzodiazepinen af, terwijl het risico op verslaving sterk toeneemt. Toch worden recepten vaak automatisch verlengt.

Naar schatting zijn er in Nederland ongeveer 700.000 mensen verslaafd aan benzodiazepinen. Ter vergelijking: dat is twee keer zoveel als het totaal aantal alcohol- en harddrugsverslaafden in Nederland bij elkaar opgeteld. Sommige onderzoekers zijn nog minder voorzichtig in hun schattingen en denken dat 81% het medicijn voor langere tijd gebruikt, en dat bijna de helft van deze groep dagelijks benzodiazepinen slikt.

Nooit meer echt verdrietig, nooit meer echt blij

Maar waarom is zo’n benzodiazepinenverslaving – afgezien van de afhankelijkheid en enorme maatschappelijke kosten – nu zo’n probleem? Iemand die voortdurend kalmeringsmiddelen gebruikt, krijgt last van allerlei psychologische en sociale problemen. Een bekend gevolg is dat iemand zich heel vlak gaat voelen: nooit meer echt verdrietig, maar ook nooit meer echt blij. Ontremming en geheugenproblemen komen ook vaak voor. In Psychologie Magazine vertelde de net afgekickte huisvrouw Aafke: “Ik geniet voor het eerst weer van kleine dingen. (…) Ik heb uren in de kou in de tuin gezeten. Ik hoorde voor het eerst in jaren de vogels weer fluiten…”

Slikt pil, valt om, breekt heup

Daarnaast is van de gebruikers tweederde vrouw en meer dan de helft ouder dan 65 jaar. Voor deze groep is een langdurige verslaving aan benzodiazepinen nóg gevaarlijker. Omdat benzodiazepinen ook kunnen leiden tot evenwichtsproblemen, neemt het risico op een valpartij enorm toe: met wel 44 tot 48%. Benzodiazepinengebruik speelt elk jaar bij meer dan 100.000 vallers een belangrijke rol. Bij zo’n 20.000 patiënten is het letsel zo ernstig, dat zij moeten worden opgenomen in het ziekenhuis.

Door benzodiazepinen te slikken, wordt het risico op vallen bijna anderhalf keer zo groot. We schatten dat elk jaar zo’n 20.000 benzodiazepinenverslaafden zo ernstig ten val komen, dat ze moeten worden opgenomen in het ziekenhuis. Vooral bij ouderen komt een heupfractuur vaak voor.

Vooral ouderen breken bij zo’n val vaak een heup. Bijna de helft van de 65-plussers die in het ziekenhuis werden opgenomen met een heupfractuur, gebruikte langdurig hoge doseringen benzodiazepinen. Dit heeft naast gevolgen voor de gezondheid, ook grote sociale en economische gevolgen. Rond de 10% van de patiënten met een heupfractuur overlijdt tijdens ziekenopname aan de gevolgen van de breuk, 50% kan niet meer zelfstandig wonen en ongeveer 30% van de patiënten belandt in een verzorgingstehuis omdat zij dagelijkse bezigheden niet meer zelfstandig kunnen uitvoeren.

Onterecht voorgeschreven leed

Het schokkende is dat dit enorme leed voor een belangrijk deel volkomen onnodig is. Veel ouderen die kalmeringsmiddelen voorgeschreven krijgen, hebben daar namelijk nauwelijks profijt van. Ze komen bij de huisarts met depressieve klachten, en krijgen vervolgens benzodiazepinen mee naar huis. Dat is eigenlijk heel vreemd, want benzodiazepinen zijn nadrukkelijk géén antidepressiva. Onder andere leeftijdsgroepen is het ook helemaal niet gebruikelijk om benzodiazepinen als zodanig voor te schrijven. Toch krijgt 11% van alle depressieve ouderen dit geneesmiddel voorgeschreven met een gemiddelde van vier recepten per jaar. Voor ouderen met een depressieve stoornis ligt dit percentage zelfs op 24%.

Ter illustratie: Het slaapmiddelen temazepam werd in 2003 maar liefst 1,3 miljoen keer voorgeschreven aan ouderen. Voor het kalmeringsmiddel oxazepam werden in dat jaar 1,2 miljoen voorschriften aan ouderen geregistreerd. Van alle keren dat benzodiazepinen werden voorgeschreven aan depressieve ouderen in 2003, was er in slechts 34% van de gevallen sprake van slaapproblemen of angst, en dus van correct voorschrijven.

Benzodiazepinengebruik onder depressieve ouderen (ontleend aan Volkers, A. (2003). Benzodiazepinen bij depressieve 55-plussers: LINH-cijfers)

Zomaar afkicken is er niet bij

Benzodiazepinen worden dus vaak onnodig en veel te lang gebruikt. Bovendien zijn de gevolgen daarvan bijzonder ernstig. Toch is gewoon stoppen voor veel gebruikers heel erg moeilijk. Net als bij het afkicken van drugs treden er ontwenningsverschijnselen op. In veel gevallen leidt stoppen tot angst- of paniekaanvallen of slapeloosheid. Precies die symptomen waartegen de benzodiazepinen in eerste instantie werden geslikt, keren dus in alle hevigheid of zelfs heviger terug. Zelf bij geleidelijk stoppen krijgt een derde van de langdurige gebruikers hier last van. Hoewel zeldzaam, is er soms ook sprake van een langdurig ontwenningssyndroom, die vaak gepaard gaat met spierspasmes.

De baby met het badwater weggooien?

Het CVZ heeft dus gelijk dat langdurig benzodiazepinengebruik bijzonder schadelijk is. Maar of nu meteen alle recepten voor eigen rekening moeten komen is de vraag. Een kortdurende behandeling kost toch al snel 12 tot 16 euro: een bedrag dat de armsten in onze samenleving niet zomaar kunnen missen. Bovendien moeten we niet vergeten dat benzodiazepinen bijzonder effectief zijn als het gaat om het behandelen van slaap- en angststoornissen. En als ze niet langer dan vier weken aaneengesloten worden gebruikt, kan er geen langdurige verslaving ontstaan.

Stoppen met automatisch herhalingsrecepten uitschrijven kan daar al voor zorgen. Bovendien is uit onderzoek gebleken dat een simpele brief van de huisarts waarin langdurige gebruikers worden opgeroepen te stoppen, bij zo’n 14% succes heeft. En dat is ook voor het kostenplaatje niet ongunstig: per duizend brieven levert dat tussen de 15.000 en 25.000 euro op. En dat is toch weer minimaal 18 miljoen in totaal: meer dan genoeg om bijvoorbeeld iedereen die dat nodig heeft van een rollator te voorzien.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 29 maart 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.