Je leest:

De sterren en zondebokken van Idols

De sterren en zondebokken van Idols

Auteur: | 28 februari 2008

Aanstaande zaterdag is het zover. De grote finalestrijd van Idols barst los. De populaire talentenjacht lijkt puur en alleen entertainment, maar volgens communicatiewetenschapper Stijn Reijnders is Idols veel meer. Idols laat zien hoe een gemeenschap wordt gevormd. Het programma is een ritueel waarin zondebokken van sterren worden gescheiden.

Idols is één groot toneel. Niet alleen een toneel met decor, licht en publiek. Maar ook een toneel waarop hedendaagse Nederlandse normen worden verbeeld, opgevoerd en bediscussieerd. Idols creëert een gemeenschap. De talentloze kneuzen worden buiten de deur gezet, de finalisten zijn een toonbeeld van sociaal succes. Dit blijkt uit het artikel ‘Community Spirit and Competition in Idols: Ritual Meanings of a TV Talent Quest’ van Stijn Reijnders, Gerard Rooijakkers and Liesbet van Zoonen.

Illustratie: www.idols.nl

De Idols-gemeenschap

Idols is een ritueel. Zowel kijkers als deelnemers worden meegevoerd op een reis langs de diepe dalen van de voorrondes naar de extase van een spetterende finale. De kijker geniet van het gevoel er deel van te hebben uitgemaakt. Ze zijn, samen met andere miljoenen kijkers, onderdeel geweest van de Idols-gemeenschap. De Idols-gemeenschap komt niet zo maar tot stand. Volgens Stijn Reijnders (communicatiewetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam) hebben gevoelens van solidariteit en eenheid een prijs. Om ergens bij te kunnen horen, moeten er ook mensen duidelijk buiten de boot vallen. Die mensen vind je in de voorrondes.

Muziek is goed voor de gemeenschapszin. We voelen ons met elkaar verbonden als we tijdens een verjaardag samen ‘Happy Birthday’ zingen, of als we tijdens een voetbalwedstrijd als één man het clublied door het stadion brullen. Ook Idols-fans voelen zich onderdeel van één grote happy-idols-familie: ze kijken de afleveringen, kennen de kandidaten, hebben een favoriet en praten erover na. Ze kunnen zelfs actief meedoen dankzij telefoon, sms en chat.

Verbannelingen

De voorrondes zijn de eerste fase van het Idols-ritueel. Hier stelt de jury hard en compromisloos vast wie er bij mag horen en wie niet. Gebrek aan zangtalent lijkt de belangrijkste reden voor afwijzing. Maar wie beter kijkt, ziet dat valse noten vaak samengaan met andere ‘afwijkingen’. ‘Veel afgewezen kandidaten zijn volgens heersende normen te lang, te klein, te dik of te dun. Of ze horen er niet bij vanwege klompen of een dialect,’ schrijft Reijnders. Afgewezen kandidaten zingen niet alleen vals, ze vallen ook op andere fronten uit de toon.

Daarom moeten ze worden uitgebannen. Volgens Reijnders worden de minder-getalenteerden ritueel geëlimineerd. De rare, slechte en afwijkende deelnemers worden door jury en kijker verbaal afgeslacht en weggestuurd. De afgewezenen zijn zondebokken. Pas als vaststaat wie er niét bij hoort, kan er een gemeenschapsgevoel ontstaan. Dit is een bekend sociaal proces. We bepalen onze identiteit (als persoon of groep) vaak aan de hand van wie we niét zijn. Een skater is geen kakker, een VVDer is geen Groenlinkser, een Nederlander is geen Portugees, een nazi is geen jood. Eenheid gaat vaak samen met het buitensluiten van een ‘Ander’.

Een compilatie van de zondebokken van Idols 2008.

Het feest

Als de talentlozen uitgestoten en buitengesloten zijn, kan de harmonie hersteld worden. Na de beproevingen van de voorrondes, is het tijd voor feest. De studio is prachtig, het publiek joelt en de jurken van presentatrice Wendy zijn adembenemend. ‘Waar het eerst ging om competitie, draait Idols nu om samenzijn. Opeens is iedereen een ’winnaar’. Over competitie wordt niet meer gesproken,’ aldus de onderzoeker.

Van Girl Next Door tot Idol

Voor de deelnemers is Idols een soort ‘rite de passage’. Dit is een ritueel dat de overgang van één levensfase naar een andere levensfase markeert. Een afstudeerceremonie is een overgangsritueel (van student naar academicus), net als een besnijdenis (van jeugd naar volwassenheid). Volgens Reijnders is Idols een soort overgangsritueel waarin een gewone, normale jongere zich ontpopt tot een waar idool. En dat vinden kijkers interessant om te zien. Nathalie, de in Congo geboren finaliste, is de afgelopen periode veranderd van ‘gewone’ Rotterdamse immigrante tot Neerlands favoriete ster.

Nathalie zingt ‘Proud Mary’ en wordt vervolgens bewierookt door publiek, presentatrice en jury. Jurylid Gordon merkt op: ‘Je slaapt nu in een stapelbed bij je familie, omdat je de huur [van je eigen appartement] niet kon betalen, maar dat wordt een hemelbed. Je wordt de grootste act die Nederland gekend heeft.’

Sociaal succes

De laatste tien overgebleven Idols hebben, in tegenstelling tot de zondebokken, de eigenschappen die iemand succesvol maken. Niet alleen in de muziek, maar ook in het leven. ‘De finalisten vertonen alle kenmerken van sociaal succes. Zij zingen niet alleen mooi, maar elke kandidaat ziet er ook goed uit. Ze zijn volgens de laatste trends gestyled,’ merkt de communicatiewetenschapper op.

De finalisten zijn bovenal sociaal vaardig: ze voelen zich gelukkig en op hun gemak temidden van collega’s, televisiemakers, fans en familie. De deelnemers zijn vrienden van elkaar, en soms zelfs verliefd. Reijnders: ‘De familieleden van de finalisten verschijnen herhaaldelijk voor de camera’s, meestal zittend op de eerste rijen van de tribune. De camera zoomt op hun gezichten in als hun eigen kind, broer of zus optreedt. Trotse blikken en een traan hier en daar bevestigen de liefde waarmee de finalisten worden omringd.’

Mensen verlangen naar datgene waar anderen ook naar verlangen, volgens de Franse filosoof René Girard. Dit leidt tot strijd en chaos. Het conflict kan alleen worden opgelost door een zondebok aan te wijzen en uit te sluiten. Dan is er weer orde en harmonie.

Op het Idols-podium staan niet alleen bijzonder goede vocalisten, maar ook jonge mensen die symbool staan voor maatschappelijk en sociaal succes. Ze belichamen de waarden die veel Nederlanders belangrijk vinden: ze zijn individualistisch, ambitieus en werken hard om hun dromen te bereiken. Maar tegelijkertijd zijn ze sociaal en vormen ze een hechte gemeenschap: op het podium knuffelen, troosten en juichen ze heel wat af. Elke weggestemde kandidaat wordt door de overgebleven Idols met verontschuldigingen en omhelzingen omringd. Ondanks hun persoonlijke ambities, blijven de kandidaten één gemeenschap. Wie er zaterdag ook wint, Nikki of Nathalie, ze zullen in elkaars armen vallen: de harmonie binnen de gemeenschap mag niet verstoord worden.

Bron:

Stijn L. Reijnders, Gerard Rooijakkers and Liesbet van Zoonen. ‘Community Spirit and Competition in Idols: Ritual Meanings of a TV Talent Quest’ European Journal of Communication Vol 22, nr 3 (2007).

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 28 februari 2008
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.