Je leest:

De Septuaginta en de kunst van het vertalen

De Septuaginta en de kunst van het vertalen

Auteur: | 20 april 2006

Theo van der Louw promoveerde op een onderzoek naar vertalingen van de Septuaginta, een verzameling van Bijbelboeken. In zijn proefschrift gaat hij op zoek naar de verschillen tussen originele en vertaalde tekst.

Vertalen is een vak apart. De computergestuurde vertaalmachines die je op internet vindt vertalen meestal zo letterlijk, bijna woord voor woord, dat ze onmogelijke zinnen op je scherm toveren. Maar ook mensen die zich vertaler of tolk noemen, ondervinden problemen bij het vertalen. Woorden die je in de ene taal aantreft, bestaan niet in de andere taal; of ze bestaan wel maar hebben net een iets andere betekenis. Letterlijk vertalen is ook vaak onmogelijk omdat verschillende talen een verschillende zinsopbouw kennen. Meestal brengt de vertaler op verschillende niveaus (zowel op woord- als zinsniveau) veranderingen aan.

Theo van der Louw, docent Hebreeuws aan de universiteit van Groningen, werkte mee aan de Nieuwe Bijbelvertaling en promoveerde op een onderzoek naar vertalingen van de Septuaginta, een verzameling van Bijbelboeken.

Dat vertalers op verschillende manieren te werk kunnen was één van de belangrijkste conclusies uit het proefschrift van Theo van der Louw, dat in januari 2006 verscheen. Van der Louw, docent Hebreeuws aan de universiteit van Groningen, werkte mee aan de Nieuwe Bijbelvertaling en promoveerde op een onderzoek naar vertalingen van de Septuaginta, een verzameling van Bijbelboeken. In zijn proefschrift gaat hij op zoek naar de verschillen tussen originele en vertaalde tekst. Een vraag die steeds terugkeert is de volgende: Waarom heeft de vertaler iets veranderd aan de originele tekst? Het antwoord op deze vraag kan meer inzicht bieden in de betekenis van de tekst.

Septuaginta

De Septuaginta is een verzameling van Bijbelboeken die door Grieks sprekende joden uit het Hebreeuws zijn vertaald. De eerste vertaling stamt uit 250 voor Christus, de andere zijn in de drie eeuwen erna voltooid. Tot nu toe werd onderzoek naar de Septuaginta vrijwel alleen door theologen verricht. Een theoloog is over het algemeen vooral op de inhoudelijke kanten van de tekst gericht. Toch zijn er ook wel theologen die de originele Hebreeuwse teksten met de Griekse vertalingen hebben vergeleken. Het probleem hierbij is dat zij niet genoeg afweten van vertaalproblematiek. Er zijn namelijk verschillende redenen om in een vertaling wijzigingen aan te brengen ten opzichte van de originele tekst. Het proefschrift van Van der Louw doet een poging om de inzichten uit de vertaalwetenschap en theologie te combineren bij de interpretatie van vertaalslagen.

De Septuaginta is een verzameling van Bijbelboeken die door Grieks sprekende joden uit het Hebreeuws zijn vertaald. De eerste vertaling stamt uit 250 voor Christus, de andere zijn in de drie eeuwen erna voltooid. Septuaginta is het Griekse woord voor ‘zeventig’ (ook wel aangeduid met LXX). Volgens de legende is het werk tot stand gekomen door (tweeën)zeventig vertalers.

Retorica

Hoe dacht men in de oudheid eigenlijk over taal en vertalen? Eigenlijk beschikten de Grieken, Romeinen, Egyptenaren en joden al over veel van de inzichten die tegenwoordig aanwezig zijn in de (ver)taalwetenschap. Men bestudeerde de etymologie (de herkomst van woorden), maar ook grammaticale aspecten van taal. De taalbeheersing was in die tijd ver ontwikkeld, wat we terugzien in de welsprekendheidsleer, de retorica. Correct spreken werd gezien als een belangrijk onderdeel van een beschaafde cultuur. De inzichten uit de retorica werden toegepast op het vertalen. Men had niet een eenduidige voorkeur voor ofwel vrije ofwel letterlijke vertalingen. De vertaalmethode werd volledig afgestemd op de functie die de vertaalde tekst moest hebben. Dit verklaart de grote verschillen tussen vertalingen uit die tijd.

Vertaaltransformatie

Een vertaaltransformatie is een inhoudelijke of structurele verandering die optreedt bij het vertaalproces. Als je in het Nederlands bijvoorbeeld zegt dat iemand “een blauw oog” heeft vertaal je dit in het Engels met “a black eye”. Hoewel met beide uitdrukkingen hetzelfde bedoeld wordt, vindt er in feite een verandering plaats van kleur, dit noemen we een transformatie. In de vertaalwetenschap worden verschillende soorten transformaties onderscheiden. Een voorbeeld van een lexicale verandering is de vertaling van “speer” met de algemenere term “wapen” of andersom. In het eerste geval is er sprake van generalisatie, in het tweede geval van specificatie. Bij grammaticale transformaties gaat het om veranderingen in zinsbouw, woordsoort of woordvolgorde.

Als je in het Nederlands zegt dat iemand “een blauw oog” heeft vertaal je dit in het Engels met “a black eye”.

De vertaler past deze transformaties om verschillende redenen toe: de ene keer kan het grammatical niet anders; soms wil de vertaler de tekst nog iets verduidelijken door een makkelijkere zin te gebruiken of door een voorbeeld toe te voegen; een andere keer wil de vertaler het taalgebruik of het verhaal aanpassen aan de tijd en de maatschappij waarin hij leeft.

Genesis, Jesaja en Spreuken

Van der Louw vergeleek verschillende bijbelteksten met elkaar: teksten uit Genesis, Jesaja en Spreuken. Deze teksten zijn door verschillende mensen vertaald. En dat is te zien aan het aantal vertaaltransformaties. De tekst van LXX-Genesis 2 is geschreven in Grieks dat nogal afwijkt van andere Griekse teksten omdat de vertaler bijna woord voor woord heeft vertaald. De woordvolgorde is daarom eerder Hebreeuws dan Grieks. Deze tekst zit vrij dicht bij het origineel en kent weinig vertaaltransformaties. De vertaler van de tekst van LXX-Jesaja 1 heeft een soortgelijke strategie toegepast, maar hij voegt wel elementen toe om de tekst natuurlijker over te laten komen. De tekst van LXX-Spreuken 6 komt nog het dichtst bij natuurlijk Grieks. Deze schrijver past wel veel transformaties toe: hij voegt hier en daar een extra voorbeeld toe ter verduidelijking, en houdt niet per se vast aan de woordvolgorde van het origineel. Er zijn dus duidelijk verschillen in de manier waarop deze verschillende Bijbelteksten zijn vertaald.

Het besef dat verschillende vertalers er hun eigen manier van vertalen op na houden, blijft belangrijk bij de interpretatie van vertaalde tekst. Verschillende vertaalslagen worden om verschillende redenen gemaakt. Aan de vertaler de taak om steeds de juiste afweging te maken: Is de vertaalde zin grammaticaal juist en komt deze inhoudelijk overeen met de oorspronkelijke zin? En is de zin op deze manier begrijpelijk voor de lezer? Vragen die nog eens duidelijk maken hoe moeilijk het is om een vertaalcomputer de juiste vertaling te laten maken.

Bron:

Theodorus Anthonie Willem van der Louw: Transformations in the Septuagint. Towards an Interaction of Septuagint Studies and Translation Studies. Proefschrift Universiteit Leiden. Januari 2006.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 20 april 2006

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.