Je leest:

De Ramadan maan

De Ramadan maan

Elk jaar viert de islamitische wereld de Ramadan; de vastenmaand. En elk jaar begint die op een iets andere datum. De islamitische maankalender loopt namelijk elf dagen uit de pas met de westerse jaartelling.

Een jaarlijks terugkerende gebeurtenis in de islamitische kalender is de vastenmaand Ramadan. Alle moslims vasten een maandlang overdag en onthouden zich vanaf de ochtendschemering tot zonsondergang van eten, drinken, roken en andere geneugten. De vastenperiode duurt 29 of 30 dagen en de afsluiting vindt plaats bij het begin van de volgende maand (Shawwal) welk met veel vreugde over de gehele islamitische wereld wordt gevierd.

De islamitische kalender is een zuivere maankalender die gebaseerd is op de schijngestalten van de maan. Traditioneel begint elke maand bij de eerste zichtbaarheid van de maansikkel aan de westelijke horizon, als de zon net is ondergegaan. Daarom loopt elke dag in de islamitische kalender van zonsondergang tot zonsondergang. De dagen in de westerse kalender lopen juist van middernacht tot middernacht.

De islamitische kalender is een zuivere maankalender die gebaseerd is op de schijngestalten van de maan. (bron: Wim Holwerda)

Elf dagen korter

De gemiddelde lengte van een maanmaand (de periode van nieuwe maan tot de volgende nieuwe maan) is in goede benadering 29,5 dagen. Een maanjaar van twaalf maanmaanden duurt dus 354 dagen – ongeveer 11 dagen korter dan het zonnejaar waarop de westerse kalender is gebaseerd. Daardoor vallen het begin en het einde van de Ramadan (en alle andere islamitische feestdagen) gerekend naar onze kalender elk jaar ongeveer anderhalve week vroeger in het jaar.

Tegenwoordig (in 2007) valt de Ramadan rond het begin van de herfst, als dag en nacht ongeveer even lang zijn. In de komende jaren zal dit meer en meer naar de langere en warmere zomerdagen verschuiven. In het jaar 2016 valt de zomerzonnewende (als de dag het langst is) ongeveer halverwege de Ramadanmaand en zal het vasten overdag extra zwaar zijn. Maar daarna zullen de dagen waarin de Ramadan valt steeds korter en koeler worden tot het jaar 2032 als de winterzonnewende (wanneer de dag het kortst is) ongeveer halverwege in de Ramadanmaand valt.

Bladzijde uit een 16de-eeuws Ottomaans handschrift. Deze Turkse sterrenkundige meet de hoogte van de maan en een vallende ster (of komeet?) op met een kwadrant. Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Begin en einde van de Ramadan

Elk jaar ontstaat er rond het begin en het eind van de Ramadanmaand een discussie over de juiste datum voor de aanvang en het einde van de vastenperiode. Aanleiding hiervoor is het feit dat het begin of het einde van de Ramadan in verschillende landen niet op dezelfde dag worden gevierd. Zelfs binnen één land kunnen moslims van verschillende herkomst verschillende datums hanteren en in Nederland komt het regelmatig voor dat Turkse en Marokkaanse moslims een dag uit de pas lopen.

Dit lijkt vreemd want 1 Ramadan is toch 1 Ramadan? In onze kalender is 1 januari overal ter wereld dezelfde datum, maar dit is niet zo in de islamitische kalender. Het begin (en het einde) van de Ramadan wordt over de wereld vaak op twee (en soms op drie) verschillende dagen gevierd. Dit komt omdat islamitische landen over de wereld verschillende methodes hanteren om het begin van de maand vast te stellen.

Voor de meeste maanden (de vastenmaand en de bedevaartsmaand uitgezonderd) gebruikt men meestal een benaderde maankalender die gebaseerd is op een eenvoudig rekenkundig schema. De meeste islamitische kalenders die je in oudere omrekentabellen en op het internet vindt zijn op dergelijke rekenkundige schema’s gebaseerd. Maar gedurende de vastenmaand en de bedevaartsmaand baseert men zich op de daadwerkelijke waarneming van de maansikkel. Ook hier zijn er weer verschillen die van land tot land anders zijn en ook afhankelijk kunnen zijn van welke islamitische stroming men volgt.

Perzisch handschrift uit de 14de eeuw. We zien een cirkel met de achtentwintig schijngestalten van de maan. In de buitenste cirkel staan de vakken met de nummers van de dagen van de maanmaand (hier voor het gemak op achtentwintig gesteld omdat dit door vier deelbaar is). In de volgende cirkel zijn de bijbehorende schijngestalten aangegeven, van nieuwe maan links beneden en dan in de richting van de klok, tot weer de volgende nieuwe maan. bron: Universiteitsbibliotheek Leiden. Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Betrouwbare waarnemers

In de meeste islamitische landen (zoals Marokko) wacht men de afkondiging af dat de maansikkel door een of meerdere betrouwbare waarnemers is gezien. De maansikkel hoeft niet in eigen land gezien te worden en Nederlandse moslims van Marokkaanse herkomst beginnen (en eindigen) de Ramadan als de maansikkel in Marokko is gezien.

Turkije, Saoedi-Arabië, Egypte en verschillende islamitische landen in het Verre Oosten hanteren echter een berekende maankalender waarbij men (volgens moderne sterrenkundige regels) bepaald wanneer de smalle maansikkel redelijkerwijs voor het eerst met het blote oog boven de horizon gezien kan worden. Wel moet gezegd worden dat, met uitzondering van Turkije, hier vaak zéér optimistische regels voor gehanteerd worden.

Turkije gebruikt de regel dat de maansikkel gezien kan worden als deze ergens ter wereld bij zonsondergang meer dan acht graden van de zon is verwijderd en minstens vijf graden boven de horizon staat. Hiermee stelt de Islamitische Hoge Raad van Turkije kalendertabellen op die voor vele jaren in de toekomst zijn vooruit berekend en die door alle Turken (ook in Nederland) gevolgd worden.

In Saoedi-Arabië staat de berekende kalender bekend als de Umm al-Qura kalender. Hier gebruikt men de regel dat de maand aanvangt zodra de maan in Mekka later ondergaat dan de zon, met de aanvullende voorwaarde dat de maan vóór zonsondergang ‘geboren’ moet zijn. De astronomische nieuwe maan (als zon en maan op één lijn staan) moet dus vóór zonsondergang plaatsvinden. In de meeste gevallen staat de maansikkel op de eerste avond van de maand nog te dicht bij de zon om met het blote oog gezien te worden. Dat is pas op de avond erna mogelijk.

Saoedi-Arabië baseert zich echter niet alleen op berekeningen, maar ook op de waarneming van de maansikkel. Daarmee wordt de Umm al-Qura kalender als het ware gekeurd en goed bevonden. Vooral tijdens de vastenmaand en de bedevaartsmaand lukt het oprechte maar vaak onervaren waarnemers om de maansikkel te “zien” op de avonden voorspeld door de Umm al-Qura kalender, terwijl dit sterrenkundig gezien vaak eigenlijk onmogelijk is. Het is in de afgelopen jaren ook meerdere keren voorgekomen dat de Hoge Raad van Saoedi-Arabië het begin van de maand zelfs met een dag vervroegde. De raad baseerde zich op de getuigenis van een waarnemer die meende dat hij de maansikkel zag terwijl deze al onder de horizon was verdwenen.

Microsoft

De Umm al-Qura kalender wordt ook door de meeste Golfstaten gevolgd en door moskeeën in Europa en Noord Amerika die met geld van Saoedi-Arabië worden gefinancierd. Het is ook de standaardkalender voor de Arabische instelling van het nieuwe Microsoft pakket Vista. Ondanks de toenemende invloed van de Umm al-Qura kalender is er buiten Saoedi-Arabië vaak kritiek op, omdat de kalender de zichtbaarheid van de maansikkel meestal een dag te vroeg aankondigt.

In de afgelopen decennia zijn er diverse voorstellen opgesteld door islamitische sterrenkundigen en schriftgeleerden om tot een universele islamitische kalender te komen. Tot dusver hebben de onderlinge verdeeldheid tussen verschillende islamitische landen en stromingen de aanvaarding van zo’n kalender afgehouden.

Het begin en het einde van de Ramadan in de komende jaren volgens de Umm al-Qura kalender.

Zelf de maansikkel waarnemen

Niet alleen moslims maar ook amateur-sterrenkundigen zien het als een uitdaging om een zo jong en smal mogelijke maansikkel met het blote oog te ontwaren. Het huidig record hiervoor staat momenteel op het zien van een maansikkel van ongeveer 15,5 uur na de totaal donkere Nieuwe Maan. Met optische hulpmiddelen zoals een verrekijker of een sterrenkijker is het natuurlijk mogelijk om jongere en dus smallere maansikkels te zien. Het record hiervoor is momenteel ongeveer 13 uur.

Op onze breedtegraad zijn de maanden rond het begin van de lente, als de schijnbare maanbaan bij zonsondergang een zo groot mogelijke hoek met de horizon maakt, de beste tijd om een extreem jonge maansikkel te zien. De maanden rond het begin van de herfst zijn het ongeschiktst omdat de schijnbare maanbaan bij zonsondergang dan maar een kleine hoek met de horizon maakt.

Voor wie zelf in Nederland een poging wil wagen om het record van de jongste maansikkel te evenaren zijn in de komende jaren de volgende avonden hiervoor het meest geschikt.

Het waarnemen van een extreem jonge maansikkel is echter niet eenvoudig. De lucht moet natuurlijk onbewolkt en kraakhelder zijn. Ook moet je weten waar je moet kijken en om hoe laat (de beste tijd is ongeveer halverwege tussen zonsondergang en maansondergang).

Over de auteur

Rob H. van Gent is medewerker van het Instituut voor de Geschiedenis en Grondslagen van de Wiskunde en de Natuurwetenschappen van de Universiteit Utrecht.

Rommelende kalenders

Zie verder

Dit artikel is een publicatie van Universiteit Utrecht (UU).
© Universiteit Utrecht (UU), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 11 september 2007

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE