Je leest:

De paranormale ‘shopping experience’

De paranormale ‘shopping experience’

Auteur: | 26 december 2005

Paranormaal beurzen trekken veel mensen aan. De persoonlijke ontwikkeling die hier concreet wordt gemaakt, sluit aan bij de beleving van velen. Daarnaast geeft de meetapparatuur de beurzen een wetenschappelijk karakter. Wie wil er nu niet gaan shoppen naar een goede levensstijl?

Je ziet ze waarschijnlijk wel eens, van die posters die aankondigen dat er een paranormaal beurs bij jou in de buurt is. Misschien ben je er wel eens geweest, en heb je je hand laten lezen, of je aura laten fotograferen, of misschien heb je wel eens een boodschap gekregen van je overleden grootmoeder. Waarom lopen deze beurzen zo goed, ondanks het feit dat wetenschappers bij hoog en bij laag proberen aan te tonen dat het allemaal kwakzalverij is en zoveel mensen het neerbuigend afdoen als sensatiezucht?

Als antropoloog heb ik me verdiept in de paranormaal beurzen en me afgevraagd hoe de wereld eruit wanneer je in engelen, geesten, aura’s en spirituele gidsen gelooft. Welke morele waarden zijn belangrijk in dit wereldbeeld? En hoe kun je verklaren dat paranormaalbeurzen zo populair zijn, ook al zijn veel bezoekers heel wat minder stellig over het bestaan van paranormale fenomenen?

Veldwerk

Om dit soort vragen te beantwoorden heb ik heel veel op paranormaalbeurzen rondgehangen en series korte interviewtjes gehouden met bezoekers, mediums, paragnosten en kaartleggers. Omdat het nogal onbeleefd is om bij een tafeltje te blijven hangen als iemand zijn hele hebben en houden blootlegt voor een tarotkaartlezer, heb ik zelf ook consulten laten doen om meer inzicht te krijgen in de praktijk.

Een consult betekent dat je iemand achter een tafeltje betaalt om speciale inzichten en kennis te krijgen over jezelf, over je toekomst, over een kwaal waar je al de hele tijd mee zit of een liefdesrelatie die niet lekker loopt. Sommige mensen op een paranormaal beurs zijn gespecialiseerd in pendelen, anderen in kaartleggen, bij sommige stands kun je je aura laten fotograferen en bij weer anderen kun je een medium vragen of zij je ‘persoonlijke gids’ uit de goddelijke wereld voor je kan tekenen. Als je contact maakt met zo’n persoonlijke gids, kan die je aanwijzingen geven via allerlei speciale tekens in het dagelijkse leven. Aanwijzingen hoe je beter in het leven zou kunnen staan, welke beslissingen je zou moeten nemen en welke dokter je zou kunnen raadplegen.

Ik heb een aurafoto laten maken. Om zo’n foto te nemen moet je je handen op een plaat leggen die de stroompjes die door je handen heen gaan meten en vertalen in kleuren. Die kleuren worden om je heen geprojecteerd op een polaroid foto. Als de foto klaar is zie je dus je eigen gezicht in een soort van kleurige wolk. In mijn geval was de wolk helder rood, met een soort roze-achtig paars boven mijn hoofd, en ergens een geel vlekje. Nadat de foto was genomen moest ik een tijdje wachten op de interpretatie van de verschillende kleuren. Er bleef een vrouw bij het tafeltje staan om een opmerking te maken over mijn foto: ‘wat goed dat violet (zo noemde zij het roze-achtige paars), zij is al heel ver’, zei ze tegen de man achter het tafeltje.

Ver = beter

‘Hoe ver je bent’ is een continu onderwerp van gesprek bij de mensen die achter de tafeltjes zitten op zo’n beurs, en de mensen die vaker naar een medium gaan of zelf bezig zijn hun paranormale vermogens te ontwikkelen. Ze gaan er namelijk vanuit dat ieder mens een bepaalde ontwikkeling moet doorlopen, door vele verschillende incarnaties heen, om uiteindelijk steeds dichter bij ‘de bron’ of ‘het licht’ te komen.

Wanneer je doodgaat, kom je terecht in een van de verschillende spirituele sferen, en van daaruit ga je terug naar de aarde om opnieuw geboren te worden. De hemel is dus hiërarchisch ingedeeld: elke keer dat je doodgaat, kun je een treetje hoger komen totdat je het hoogste niveau hebt bereikt, waar alles één is. Een ver mens is natuurlijk ook automatische een ‘beter’ mens.

Dit wereldbeeld zie je ook terug bij bijvoorbeeld Jomanda, die in de jaren negentig duizenden bezoekers per week trok die hoopten op een ‘spirituele operatie’ door overleden artsen en verpleegsters van ‘gene zijde’. Zij zegt zelf dat zij een incarnatie is van een engel uit de vierde sfeer. Dat is dus heel ‘ver’. Maar blijkens de commentaren nog voordat het consult goed en wel begonnen was, was ik dus ook al tamelijk ‘ver’.

De man achter het tafeltje legde me uit wat de kleuren op mijn foto betekenden: het rood was een goed teken, voor een vrouw. Dat betekent dat ik had besloten om doelgericht bezig te zijn in het leven. Voor mannen is het beter als hun aura voornamelijk blauw is, want die zijn al zo doelgericht dat ze vaak oogkleppen op hebben en niet kunnen communiceren. Blauw in hun aura zou betekenen dat zij hebben besloten juist wel te communiceren. Het violet betekende dat ik niet zo doelgericht was dat ik mensen niet in hun waarde zou laten: ik behield een goed evenwicht tussen mijn eigen zienswijze en belangen, en die van de persoon tegenover me. Het gele vlekje betekende dat ik binnenkort heel hard zou moeten gaan nadenken om iets helder te krijgen, dat was ‘een stukje verwarring’.

Interpretatie

Uit bovenstaande beschrijving blijkt dat het schema van de chakra’s niet alleen aangeeft hoe ‘ver’ je bent in termen van reïncarnatie. Er wordt ook een moreel oordeel geveld over de manier waarop je je leven leidt en hoe je met andere mensen omgaat, gekoppeld aan adviezen hoe je je verder zou moeten ontwikkelen. Door zelf een consult te doen, rond te lopen, met mensen te praten en te observeren kun je een goed beeld krijgen van het wereldbeeld van degenen achter de tafels. Maar hoe denkt de ‘klant’?

De massale en daardoor anonieme setting en het feit dat je voor zo’n consult betaalt, betekent dat mensen het gevoel hebben dat het ze vrij staat om er wel of niet in te geloven.. Je kunt gewoon weglopen, en denken “die man zegt maar wat, wat een onzin”. Als je gratis advies en inzicht had gekregen van een goede vriend of vriendin, had je je misschien nog moreel verplicht gevoeld om dankbaar te zijn, of uit te leggen waarom het je niets doet.

Dit is de eerste conclusie die een antropoloog kan trekken. De paranormaal beurzen trekken mensen aan die misschien wel enige interesse hebben in het paranormale en spirituele, maar die zich niet vast willen leggen. In Nederland zijn dat er heel veel: volgens het Sociaal Cultureel Planbureau gelooft de meerderheid van de Nederlandse bevolking dat er ‘iets meer’ is tussen hemel en aarde. Wat dat ‘iets’ precies is, dat is moeilijk te omschrijven. Maar er is nog veel meer wat je uit bovenstaande beschrijving zou kunnen halen.

Niet elke Nederlander gelooft in verschillende sferen, het bestaan van een lichtbron en reïncarnatie. Maar de meeste Nederlanders geloven wel vrij sterk in de noodzaak van persoonlijke ontwikkeling. Deze waarde kom je op de paranormaal beurs overal tegen, bijvoorbeeld in de verschillende kleuren van de aura die een schaal vertegenwoordigen van steeds ‘nobelere’ kwaliteiten die je kunt gaan ontwikkelen als je ‘verder’ komt in je spirituele leven. Tijdens een consult hoef je niet in te stemmen met het wereldbeeld van de mensen achter de tafeltjes om wel te kunnen luisteren naar de beschrijving van jezelf. De adviezen op de paranormaal beurzen vallen bij de meeste Nederlanders niet in onvruchtbare aarde. Het vage culturele concept van persoonlijke ontwikkeling, waar alle Nederlanders zich wel in kunnen vinden, wordt op deze beurzen concreet gemaakt.

Wetenschappelijk

De paranormaal beurzen winnen gezag door het gebruik van meetapparatuur, foto’s en kleuren: je hebt immers je handen op een ijzeren plaat gelegd om al die stroompjes op te laten meten, dat is toch heel wetenschappelijk? Dat apparaat meet toch niet zomaar iets? Via de kleuren wordt het ook nog eens heel aanschouwelijk gemaakt: rood voor levensdrift, woede enzovoort, en wit voor zuiverheid en spiritualiteit. Dat klopt helemaal met onze alledaagse associaties.

Mengelmoes

Opmerkelijk bij de paranormaal beurzen is date r allerlei dingen gecombineerd worden die normaal gesproken. uit elkaar worden gehouden: waarden, religie, wetenschap en consumentencultuur.

Normaal gesproken zijn wetenschap en waarden strikt gescheiden. Een wetenschappelijke theorie zegt niet hoe jij moet leven. Op de paranormaal beurs wordt wetenschap ingezet om je te vertellen hoe je in een volgende sfeer raakt. Ook wetenschap en religie, die in onze samenleving zorgvuldig gescheiden worden, gaan probleemloos samen: je kunt God gewoon meten door zijn energiefrequenties. Het gaat dan niet om God met een baard die op een wolkje zit, of een ander ‘persoonlijk’ Godsbeeld, maar om een abstract Godsbeeld: de bron van alles, het licht, de plek waar alles opgaat in het ene, waar elk verschil wordt opgeheven. Dat hier de wetenschap wordt ingezet om een religieus wereldbeeld kracht bij te zetten maakt wetenschappers dan ook furieus.

Het vreemdste aspect is misschien wel dat ‘religie’ hier als koopwaar wordt aangeboden. In de middeleeuwen had je in de katholieke kerk het gebruik om aflaten te verkopen. Dan kreeg je een document waarop stond hoeveel jaar mindering je had gekregen op je straf in het vagevuur. Hoe meer je betaalde, hoe eerder je van het vagevuur de hemel in werd gepromoveerd. Daar verdiende de kerk goed mee. Op die praktijken is heel veel kritiek gekomen, en sindsdien wordt er wat meer moeite gedaan om religie en commercie uit elkaar te houden. Je moet bijvoorbeeld wel voor een begrafenis betalen, maar over het algemeen staat dat niet voorop de kerkdeur. De combinatie van religie en commercie wordt over het algemeen als iets verdachts beschouwd: religie moet immers puur zijn, niet gericht op materieel gewin. Op een paranormaalbeurs, en ook elders in kringen van ‘alternatieve spiritualiteit’ worden religie en commercie zonder enige gene vermengd.

Shopping experience

Paranormaal beurzen bieden mensen de shopping experience: ‘shoppen’, de favoriete bezigheid van de moderne mens. Je loopt eens rond, je kijkt hier en daar, beslist wat je wel aanstaat en wat je niet aanstaat, dagdroomt vol spanning wat die tarotkaartenlezer je zou kunnen vertellen over je toekomstige echtgenoot, je loopt weer verder, verbaast je over de mediums die daar zitten en als een razende aan het tekenen zijn, vraagt je af of er echt geesten en spirituele gidsen bestaan, haalt je schouders op.

Sociale wetenschappers interpreteren dit gedrag niet als zomaar loos tijdverdrijf, maar als een manier om vorm te geven aan jezelf in je verbeelding aan de hand van de voortdeurende oordelen die je velt en keuzes die je maakt tijdens het shoppen: dit is wel iets voor mij, dit is niets voor mij. Wat op de paranormaalbeurs wordt aangeboden komt dus niet alleen in de ideologie, in de ‘doctrine’ goed overeen met onze moderne waarden, maar ook in de vorm waarin het wordt aangeboden.

Plausibiliteit

In de sociale wetenschappen spreken we over een ‘plausibiliteitstructuur’ met betrekking tot religie en wereldbeeld. Wanneer bepaalde religieuze overtuigingen op gespannen voet staan met de werkelijkheid zoals die je die om je heen kunt waarnemen, dan worden ze steeds minder overtuigend, minder plausibel. Neem bijvoorbeeld het geloof dat God de wereld in zeven dagen geschapen heeft. De plausibiliteitstructuur hiervan is flink aangetast. Biologie, geologie, paleontologie en allerlei andere takken van wetenschap tonen aan dat dat een erg onwaarschijnlijke verklaring voor het ontstaan van de wereld is.

De plausibiliteitstructuur voor het wereldbeeld dat op paranormaal beurzen leeft, is veel gunstiger. In de onzekerheid van de moderne samenleving, is de zekerheid van dit wereldbeeld waarin alles zo netjes bij elkaar komt erg bevredigend. Er is dus toch ‘iets’ dat ons richting geeft, vertelt waarvoor wij leven, hoe wij moeten leven. Never mind dat ‘echte’ wetenschappers schuimbekkend weglopen van zo’n beurs: ‘die zijn gewoon nog niet zo ver’. De verschillende manieren waarop de mensheid wereldwijd haar leven probeert te leven, vind ik fascinerend.

Dit artikel is een publicatie van Vrije Universiteit Amsterdam (VU).
© Vrije Universiteit Amsterdam (VU), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 26 december 2005

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.