Je leest:

De opkomst van ondoden

De opkomst van ondoden

Auteur:
horror (2)
Thema: Dood

Sterven? ‘Been there done that’. Ondoden zoals zombies en vampiers vormen al decennia voer voor griezelverhalen. Maar zit er ook enige waarheid achter de mythologie van ondoden? Waar komen die verhalen eigenlijk vandaan?

Bloedzuigers

“Amerikaanse tieners bijten elkaar als teken van affectie” kopte ABC news begin deze zomer. De immens populaire serie boeken en films over vampiers, Twilight, zou de oorzaak zijn. Voorlopig lijkt het bijten van je geliefde eerder een sensatieverhaal over een kleine groep pubers, maar de 400.000 verkochte boeken bewijzen dat vampiers nu helemaal hot zijn.

Nieuwsreportage over de ‘bite craze’ in Amerika

Verhalen over boze geesten en demonen die bloed drinken zijn al oeroud. De oude Grieken kenden het monster Lamia dat bloed van kinderen en jonge mannen dronk. In Columbia waarden volgens de verhalen Patasola rond die als mooie vrouwen jagers verleidden diep de jungle in te gaan, waar ze hen vermoordden en een feestmaaltijd aanrichtten met hun vlees en bloed. Het Betsileovolk op Madagascar vreesde voor de ramanga, een oude vampier die naast het bloed ook de teennagelknipsels van nobelen at1. En dit zijn nog maar een paar voorbeelden van de vele ‘vampiresque’ legendes zoals ze in de hele wereld voorkomen.

Maar dat vampiers ex-levenden zouden zijn, is een recenter verschijnsel. In de 18e eeuw ontstond er in Oost-Europa een ware vampierhysterie. Men geloofde toen dat overleden ‘slechte’ mensen -zoals heksen en zelfmoordenaars- als vampiers terug kwamen. Men opende in die tijd ook graven, om te controleren of de overledene wel ‘goed’ verteerde. We weten nu dat lijken tijdens de rottingsperiode flink kunnen opzwellen door gasproductie van de maagbacteriën, maar toen gold een dik lichaam als gezond en weldoorvoed. Er heerste tering in die tijd, (tuberculose) en de dikke lijken kregen de schuld: ze voedden zich natuurlijk met het bloed van de levenden! Slachtoffers van deze ziekte werden namelijk steeds magerder en bleker (bloedverlies) en stierven terwijl ze bloed ophoestten (ze werden zelf ook vampiers).

Om te voorkomen dat de vampier weer uit het graf opstond om zich met levensbloed te voeden, werd een spijker of staak door het hart heen geslagen. Daarbij ontsnapten de rottingsgassen en zag het lijk er weer ‘echt’ dood uit.

Een ware klassieker: “Dracula”, met Bela Lugosi, uit 1931.

De Tragische held

Tegenwoordig zijn vampiers ontzettend knap, eeuwig jong en als het even kan nog seksbom ook. Dat beeld werd het eerst geschetst in het korte verhaal The Vampyre uit 1816, waar vampier Lord Ruthven als verleider en moordenaar maagden in de maling neemt. Maar de bekendste ‘vampier’ die met die twijfelachtige eer aan de haal gaat is toch wel Dracula. Met de gelijknamige bestseller van Bram Stoker deed de vampier definitief zijn intrede in de literatuur en later ook de filmwereld. De kenmerkende hoektanden en de gevoeligheid voor zonlicht werden pas in die tijd onderdeel van de vampier folklore en sindsdien zijn er talloze verhalen over vampiers verschenen. Er zijn kleine verschillen (knoflook is al dan niet giftig, wrede monsters of tragische slachtoffers, subtiel verleidelijk of agressief) maar cultureel gezien hebben we de bloedzuiger in onze harten gesloten.

Graaf Dracula is zelfs doorgedrongen -zij het onder een andere naam en minder bloeddorstig- in Sesamstraat.

Gebrek aan heem

In 1985 opperde biochemicus David Dolphin dat ‘vampiers’ slechts slachtoffers waren van de ziekte porfyrie. Deze patiënten zijn namelijk opvallend gevoelig voor licht en de ziekte wordt veroorzaakt door een gebrek aan heem in het bloed. Dolphin stelde voor dat bij voldoende bloedinname de heem via de maag in de bloedbaan van de ‘vampier’ zou kunnen komen. Zijn hypothese bleek niet te kloppen en hij heeft ze niet gepubliceerd. Maar het idee is blijven hangen bij publiek en media, en porfyrie wordt ook wel de ‘vampierziekte’ genoemd.

Gewoon ziek

De Spaanse neuroloog Juan Goméz-Alonso legde tijdens het kijken van een film over Dracula een mogelijke link tussen hondsdolheid en vampirisme. Die ziekte kan door vleermuizen doorgegeven worden en slachtoffers van hondsdolheid krijgen last van slapeloosheid, agressiviteit en bloederig schuim op de lippen; alle kenmerken van een vampier. Volgens het artikel van Goméz-Alonso in Neurology in 1998, bleek de ziekte tijdens de vampier-massahysterie in Hongarije tussen 1721 en 1728 inderdaad bij zowel mensen als honden te heersen. En als klap op de vuurpijl schijnt de ziekte ook te zorgen voor een vreemde aandrang om andere mensen te bijten.

Even doorbijten

Wat er precies met je gebeurt als je door een vampier gebeten wordt, daar bestaan verschillende verhalen over. Soms is er niks aan de hand, of word je verslaafd aan ‘gebeten worden’. En als de vampier in kwestie veel bloed nodig heeft, sterf je. Maar als je daarentegen zélf het bloed van de vampier drinkt (dat ze dan meestal vrijwillig afstaan) wordt je zelf ook zo’n nachtelijk monster. In andere verhalen ben je al bij de kleinste beetafdruk verloren en wordt je sowieso een vampier.

Dat laatste is volgens het natuurkundig duo Efthimiou en Ghandi echter flauwekul. Drie jaar geleden publiceerden ze een artikel waarin ze een simpele rekensom aantoonden dat de mensheid geen enkele kans heeft tegen zo’n permanente infectie. Stel dat elke vampier elke maand één slachtoffer maakt dat vervolgens zelf ook een vampier wordt. Dat is overigens nog een vrij conservatieve schatting, als we de literatuur mogen geloven. Ook als je maar met één vampier begint, is er al na dertig maanden -uitgaande van een wereldbevolking van zes miljard- geen enkel mens meer over.

De trailer van ‘the night of the living dead’ uit 1968, dé zombie cultklassieker. Hier zorgde een vreemde komeet voor de zombificatie van mensheid.

Tovenaarsslaven

Dit hebben de makers van zombiefilms dan weer veel beter begrepen. Hoewel zombies volgens de overlevering door een tovenaar werden gemaakt, zie je dat gegeven in de huidige verhalen nauwelijks nog terug. Nu is een virus of natuurvervuiling de meestal moderne oorzaak. De huidige Hollywood zombies vermenigvuldigen zich ongebreideld en het komt niet zelden voor dat slechts een klein groepje helden zich nog staande houdt. De hordes schuivelende kreunende lijken zijn op het moment populairder dan ooit: de laatste tien jaar is het totale aantal zombiefilms zelfs verdubbeld. En dat terwijl zombieverhalen in het westen nauwelijks historische wortels hebben. Pas tijdens de kolonisatie overzee kwamen de westerlingen met zombies in aanraking.

Op Haïti zijn zombies gewoon onderdeel van het dagelijks leven. Talloze mensen geloven dat ze bestaan, of dat zij er zelf één zijn. Volgens de vodou religie daar, worden zombies gemaakt door een zwarte tovenaar of bokor. Via een spreuk of toverdrank steelt de tovenaar de ziel van zijn slachtoffer, wiens lichaam dan dood lijkt. Het vertoont geen tekenen van leven meer en ruikt zelfs naar rotting. Maar als het begraven is, wordt het na enige tijd weer wakker, graaft het zichzelf uit en wordt door de tovenaar als slaaf gebruikt.

Medium
Hier links zie je ‘zombie’ Wilfred Doricent met zijn ouders. Wilfred is zo hevig in de war dat zijn ouders hem vastketenen, omdat ze bang zijn dat hij wegloopt of zichzelf kwaad doet.

Het interessante is dat er in Haïti inderdaad sporadisch mensen rondlopen die je als een zombie zou kunnen zien, zoals in het verhaal van Wilfred Doricent. Deze Haïtiaanse jongen stierf na een plotseling ziekbed. Zijn dood werd door een medisch getrainde dokter bevestigd en hij werd begraven. Toch wandelde hij een paar weken later weer het dorp in, maar kon niet meer praten en bleef apatisch voor zich uit staren. Haïtiaans neuroloog Roger Mallory maakte een MRI-scan van Wilfreds brein en zag dat het tekenen van zuurstoftekort vertoonde. Waarschijnlijk was de jongen verlamd met vergif en heeft de beperkte hoeveelheid lucht in zijn graf voor de hersenschade gezorgd.

Wetenschapper David Wade beschreef al eerder dat de toverdrankjes van de bokor het zwaar giftige tetrodoxine bevatten. Dit is dezelfde gifstof die in de beruchte kogelvis zit en jaarlijks nog 20 doden claimt, voornamelijk in Japan. Bij Haïti komen bepaalde soorten kogelvis voor en het gif in hun ingewanden zorgt voor extreme verlamming. Het slachtoffer kan nog wel alles horen en zien, maar zich helemaal niet meer bewegen. De dosis luistert erg nauw: een klein beetje teveel is al dodelijk. De kans dat je per ongeluk precies de ‘zombie dosis’ opeet, is erg klein, maar bij opzettelijke vergiftiging is dat natuurlijk een stuk gemakkelijker. Wilfred is dus nooit echt dood geweest. De oom van Wilfred was een beruchte tovenaar en werd beschuldigd van zijn ‘zombificatie’; een misdrijf dat in Haïti even zwaar telt als moord.

BRAAAAAINS!

Vergeleken met de mysterieuze, sluwe en knappe vampier, zijn zombies eigenlijk maar dommig en saai. Eigenlijk is Frankenstein de enige ‘zombie’ met een persoonlijkheid, de rest is een naamloze horde. Als je een sprintje trekt blijf je ze makkelijk voor en pas in grote getale vormen ze een serieus probleem.

Het monster van Frankenstein: feitelijk een ‘zombie’ met karakter.

Waarom we dan toch zo graag naar zombiefilms kijken heeft voornamelijk te maken met het schrikeffect waar dergelijke films rijk aan zijn. En zombiefilms zijn een vrijbrief voor geweld. Honderden mensen neerschieten die -bijvoorbeeld- een andere politieke richting aanhangen, vinden we al snel psychopatisch; maar zombies zijn geen échte mensen meer, dus kunnen ze zonder gewetensbezwaren en masse afgeknald worden. En omdat het toch al wandelende lijken zijn, is de gedachte dat losse ledematen het ook nog doen niet zo gek, wat weer voor extra smerige (of grappige) horrorbeelden kan zorgen. Dit geld overigens ook voor computerspelletjes zoals Resident Evil. Dat zombies (of eigenlijk ghouls) mensenvlees eten was in de oude verhalen al een bekend gegeven, maar specifiek hersenen als delicatesse? Dat is nou typisch weer zo’n Hollywood-toevoeging.

Bronnen:

1. Bunson, Vampire Encyclopedia, p. 219 2. Cinema vs Physics Reality. Ghosts, Vampires and Zombies Eftimiou & Ghandi

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 08 november 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE