Je leest:

De Niels Holgersson onder de Slakken

De Niels Holgersson onder de Slakken

Landslakken die negenduizend kilometers oceaan van elkaar verwijderd wonen, blijken familie van elkaar. Dit blijkt uit een vergelijking van hun DNA-sequenties, gedaan door Edmund Gittenberger, hoogleraar systematische dierkunde, en collega’s van het Instituut voor Biologie Leiden, Naturalis en de Universiteit van Cambridge. Volgens de onderzoekers moeten de slakken door vogels zijn meegenomen. Het onderzoek staat vandaag, 26 januari, in het blad Nature.

Enorme afstand

Het gaat om landslakken van het geslacht Balea. Soorten hiervan komen voor in Europa, Madeira, IJsland, de Azoren en de Tristan da Cunha Eilanden. De Tristan da Cunha Eilanden liggen in het zuidelijk deel van de Atlantische Oceaan, ergens tussen Zuid-Afrika en Uruguay: 9000 km van Europa verwijderd, en ook 9000 km van de Azoren, die in het noordelijk deel van de Atlantische Oceaan liggen. De slakken van de Tristan da Cunha eilanden werden tot dusver niet tot het geslacht Balea gerekend. Dat leek, gezien de enorme afstand over zee, ondanks de uiterlijke overeenkomsten, te onwaarschijnlijk.

Slak: Balea heydeni

Madeira

Het onderzoek naar DNA-sequenties laat zien dat de slakken van de Azoren en die van de Tristan da Cunha Eilanden een gemeenschappelijke voorouder hebben. Het meest waarschijnlijke scenario is dat de voorouderlijke soort duizenden jaren geleden vanuit Europa de Azoren heeft bereikt, waarna hij zich heeft uitgesplitst in nieuwe soorten, zowel op de Azoren zelf als op de Tristan Eilanden, 9000 km zuidelijker in de Atlantische Oceaan. Eén van de soorten van de Azoren raakte via Madeira weer in Europa, en ook in Nederland, verzeild.

Trekvogels

Aan de hoeveelheid mutaties in het DNA kunnen de onderzoekers zien dat de slakken onmogelijk door mensen kunnen zijn meegenomen; daarvoor heeft de splitsing in nieuwe soorten te lang geleden plaatsgevonden. De enige andere mogelijkheid is dat de slakken door trekvogels zijn meegenomen. Deze migratiemethode werd door Darwin ook al geopperd. Welke vogels het zijn geweest weten de onderzoekers niet zeker, omdat de routes van trekvogels veranderd kunnen zijn. Mogelijke kandidaten zijn een soort stormvogel of een stern. Deze vogels pendelen tussen noordelijk en zuidelijk halfrond. Tegen hen pleit echter dat ze niet op beide plekken aan land gaan, en als ze dat al doen niet in het milieu van Balea verkeren. Een waarschijnlijker alternatief is er echter voorlopig nog niet.

Vergeten schorshorentje

Het toeval heeft de onderzoekers op het spoor gezet van de familiebanden. Gittenberger: ‘Onlangs hebben we twee nieuwe Nederlandse slakken ontdekt. Een daarvan, die de naam ’Vergeten schorshorentje’ heeft gekregen, is zo’n Balea. Hij komt hier zeker al sinds 1918 voor, maar er was eigenlijk nog nooit goed naar gekeken, en daarom werd hij altijd gerekend tot een andere inheemse Balea-soort, de Balea perversa. Toen we, werkend aan een ouderwetse systematische classificatie van een groep slakken, deze slordigheid ontdekten hebben we het meteen grondig aangepakt, en zijn we moleculair gaan toetsen. Het bleek om een heel andere Balea-soort te gaan, de Balea heydeni, die zoals nu uit het DNA gebleken is, op de Azoren voorkomt, en die mogelijk via Madeira weer in Europa is terechtgekomen. Het pas ontdekte Nederlandse slakje heeft dus een sleutelrol gespeeld bij de ontdekking van die migratieroutes.’

De Balea heydeni

Dubbel toeval

‘Maar eigenlijk was het dubbel toeval’, vervolgt Gittenberger. ‘Iemand in Engeland had op Tristan da Cunha een paar slakken gevonden, die hij graag anatomisch wilde onderzoeken, maar het lukte hem niet, omdat ze zo klein waren. "Geef maar hier, zei ik, “ik heb een vaste hand”. Zo kwamen de _Balea’s_ – want dat bleken het te zijn – van de Tristan da Cunha Eilanden bij mij terecht. Omdat we hier in Leiden tóch een moleculair lab hebben voor dit soort onderzoek, hebben we ze in één moeite door moleculair onderzocht. Toen bleek de verwantschap.’

Bron:

Edmund Gittenberger, Dick S.J. Groenenberg, Bas Kokshoorn en Richard C. Preece, Molecular Trails from Hitch-Hiking Snails Nature, 26 januari 2006

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van Universiteit Leiden.
© Universiteit Leiden, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 26 januari 2006

NEMO Kennislink Agenda

NEMO Kennislink vertoont op deze plaats normaal gesproken wetenschappelijke activiteiten uit heel Nederland. Door de maatregelen tegen het nieuwe coronavirus zal daarvan een groot gedeelte worden afgelast. Omdat we geen achterhaalde informatie willen verspreiden, laten we voorlopig geen activiteiten zien.
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.