Je leest: De Nederlandse Opstand door Italiaanse ogen

De Nederlandse Opstand door Italiaanse ogen

Auteur: | 21 december 2012

De Italiaanse geschiedschrijver Gerolamo Conestaggio (1540-1611) wordt in weinig historiografische overzichtswerken genoemd. Toch was hij in zijn tijd een veelgelezen en invloedrijk auteur. Een van zijn belangrijkste boeken beschrijft het begin van de Nederlandse Opstand. Het werk, dat kritisch staat tegenover het Spaanse optreden, werd in 1632 op de Spaanse Index gezet en raakte daarna in de vergetelheid. Opvallend genoeg was de auteur door Spanje betaald zijn boek te schrijven.

De verbeelding en beeldvorming van de Nederlandse Opstand zijn ons overgeleverd via geschiedwerken zoals dat van de literator P.C. Hooft. Zijn Nederlandse Historiën, waarvan het eerste deel in 1642 verscheen, wordt vooral vanwege de stilistische kwaliteit nog steeds geroemd. Nog in 2007 verscheen hiervan een hertaalde bloemlezing.

Met dit werk wilde Hooft een zo nauwkeurig en objectief mogelijk beeld geven van de aanloop en het begin van de Opstand. Hiervoor documenteerde hij zich uitvoerig en las hij alle mogelijke kronieken en geschiedwerken die sinds het uitbreken van de vijandelijkheden in 1568 waren verschenen. Hieronder bevonden zich ook Italiaanse geschiedwerken.

Pieter Cornelis Hooft door Joachim von Sandrart (1642)
wiki commons

Een daarvan was Delle Guerre della Germania Inferiore (Over de Nederlandse oorlogen) van de Genuese koopman en geschiedschrijver Gerolamo Conestaggio. Op verschillende plaatsen in zijn Historiën heeft Hooft passages ontleend aan diens werk, vooral die over het gewelddadige optreden van de Spaans-Habsburgse garnizoenen, zoals tijdens de Spaanse Furie in 1572 en 1576.

Uit correspondentie met de dichter Constantijn Huygens, met wie hij bevriend was, blijkt dat Hooft het werk van Conestaggio hoog inschatte. In een van zijn brieven sprak hij de hoop uit dat het boek in een Nederlandse vertaling zou worden uitgebracht. Dat is echter nooit gebeurd.

Hooft stond niet alleen in zijn waardering voor Conestaggio. 17de-eeuwse geschiedschrijvers, onder wie zowel voor- als tegenstanders van de Spaanse kroon, maakten gebruik van passages uit zijn werk. In de Nederlanden werd hij gezien als een betrouwbare bron. In de inleidende woorden van zijn boek benadrukt Conestaggio zijn voornemen een onpartijdig beeld te geven van de Nederlandse oorlogen.

De Italiaan zegt echter er niets over dat het Spaanse hof hem financieel in de gelegenheid stelde zijn geschiedwerk te schrijven. Emanuel van Meteren, een van de eerste chroniqueurs van de Opstand, weet in zijn boek over de Opstand (1611) te melden dat de Spaanse koning de Italiaanse geschiedschrijver een jaarlijkse toelage van 600 dukaten garandeerde.

Kritische ooggetuige

Na het verschijnen in 1614 kwam Conestaggio’s boek over de Opstand in een kwaad daglicht te staan. Volgens critici gaf het een onjuist beeld van het Spaans-Habsburgse beleid in de Nederlanden. De Spaanse chroniqueur Carlo Coloma beschuldigde de Genuese auteur van eenzijdigheid in het gebruik van zijn bronnen. Volgens de Spanjaard waren deze bronnen alleen gebaseerd op ketterse literatuur uit het gewest Holland.

Wat maakte zijn geschiedenis zo controversieel in de ogen van tijdgenoten? Twee voorbeelden. Op verschillende plaatsen in Delle Guerre della Germania Inferiore Istoria uit Conestaggio kritiek op de Spaans-Habsburgers. In de beschrijving van de Spaanse Furie die in 1576 Antwerpen plaatsvond, stelt de auteur dat de muiterij grote schade had toegebracht aan het gezag van de Spaanse vorst. De plunderende garnizoenen van het Spaans-Habsburgse leger zorgden voor een toenemende onrust in de Nederlanden.

Spaanse Furie in Antwerpen , 1576. Door Frans Hogenberg
Atlas van Stolk, Rotterdam

Door de muiterijen (ook andere steden in de Nederlanden werden getroffen door muitende soldaten) veranderde de oorlog van gedaante, meent Conestaggio. Katholieken en protestanten gingen samenwerken om eendrachtig de Spaanse troepen uit de Nederlanden te zetten. De Pacificatie van Gent in 1576, waarbij zeventien gewesten een overeenkomst sloten om de Spaanse troepen te verdrijven, kwam in de ogen van de Italiaan door de vele fouten die de Spanjaarden tien jaar lang gemaakt hadden. Dergelijke kritische woorden kom je in andere Italiaanse beschrijvingen van de Spaanse Furie niet tegen.

Conestaggio had zeker vijftien jaar deel uitgemaakt van de Genuese handelsnatie in Antwerpen. Mogelijk was hij getuige geweest van de groepen beeldenstormers die in 1566 door de stad trokken. Zijn oordeel over deze gebeurtenissen is genuanceerd. Het grootste deel van de calvinistische gemeenschap in Antwerpen hield zich volgens hem afzijdig van de aanvallen op kerken en kloosters.

Conestaggio maakte waarschijnlijk ook de weerzinwekkende taferelen van de Spaanse Furie van dichtbij mee. Uit zijn beschrijvingen blijkt in ieder geval dat hij over informatie beschikte die uit de eerste hand afkomstig was. Zijn weergave van de verschrikkelijke gebeurtenissen in Antwerpen is authentiek en wijkt af van het beeld dat andere geschiedwerken over de Opstand geven.

Ondanks zijn kritiek op het Spaans-Habsburgse beleid in de Nederlanden, verdedigt Conestaggio de Spaanse vorst in zijn aanscherping van de inquisitie. Het was volgens hem helemaal niet de opzet van de koning om de Nederlanders onrecht aan te doen. Zijn enige doel was zijn onderdanen verre te houden van de ‘false dottrine’ en daarmee te voorkomen dat de eenheid van het Spaans-Habsburgse imperium in gevaar zou komen. Conestaggio uit ook kritiek op de Nederlandse edelen in de eerste fase van de Opstand. Hij voegt daar overigens onmiddellijk aan toe dat het gebruik van dwang en geweld tegen onwillige onderdanen onnodig was en tot een verdere escalatie van de oorlog leidde.

Pro-Spaans

Don Fernando Álvarez de Toledon, beter bekend als de hertog van Alva, door Anthonis Mor van Dashorst (1549)

Conestaggio’s boek over de Opstand was niet het eerste dat hij over Spanje schreef. Enkele decennia daarvoor had hij een boek gepubliceerd over de annexatie van Portugal door het Spaanse koninkrijk. Hij greep hierin terug op zijn ervaringen in Lissabon, waar hij in 1578 was neergestreken. Als consul vertegenwoordigde hij de zakelijke belangen van Genua. In 1580 was hij ooggetuige geweest van de bezetting door Spaanse troepen onder het commando van Alva. Een jaar later werd Portugal door Spanje ingelijfd. Conestaggio oogstte met zijn boek over deze gebeurtenis veel succes in Italië, getuige de zeven herdrukken.

Buiten Italië bestond eveneens veel belangstelling voor het werk dat relatief pro-Spaans was. Onder druk van Portugezen aan het Spaanse hof werd het echter pas in 1610 in een Spaanse vertaling op de markt gebracht. Maar al vrij snel na het verschijnen van de Italiaanse editie in 1585 circuleerden in Spanje onuitgegeven manuscripten met vertalingen die wijzen op een levendige belangstelling voor het werk.

Italiaanse aandacht voor de Opstand

De aandacht in Italië voor de Nederlandse oorlogen concentreerde zich vooral in de eerste decennia van de 17de eeuw. Een aantal werken, waaronder dat van Conestaggio, verscheen opmerkelijk genoeg in en rond de periode van het Twaalfjarig Bestand (1609-1621).

Het Twaalfjarig Bestand in Antwerpen afgekondigd, door Frans Hogenberg (1616)

wiki commons

De onderhandelingen en de uiteindelijke resultaten van het Bestand werden in Italië met grote belangstelling gevolgd. Geschiedwerken over de Opstand van auteurs zoals Lanario en Giustiniano, die in Antwerpen werden uitgebracht, besteden aandacht aan de voorgeschiedenis van het Bestand.

De Italiaanse interesse voor de ontwikkelingen rondom het Bestand vindt men ook bij de Genuese publicist Giovanni Costa die in 1610 een verhandeling publiceerde over het verdrag. In dit werk beschrijft Costa een dialoog tussen enkele Genuese adellijke kooplieden en leden van de plaatselijke intelligentsia, waarin onder andere wordt gediscussieerd over de gevolgen van het verdrag voor Genua en het Spaans-Habsburgse imperium.

Het Spaanse hof was al in een vroeg stadium ervan op de hoogte dat Conestaggio werkte aan een geschiedenis van de Nederlandse Opstand. De schrijver had zich inmiddels in zijn geboortestad gevestigd. Overigens na een verblijf in Venetië waar hij als consul in contact was gekomen met Nederlandse kooplieden, deels protestantse zakenlieden uit Antwerpen.

In Genua nam Conestaggio actief deel aan het politieke leven door plaats te nemen in de senaat van de stad. Er circuleerden toen politieke geschriften die kritiek leverden op de invloed van de Spaanse Habsburgers op de stad. In deze turbulente periode, waarin er felle politieke debatten werden gevoerd, hervatte Conestaggio zijn werk als geschiedschrijver en begon hij te schrijven over de Nederlandse Opstand.

Toegang tot archieven

Tussen 1605 en 1609 is er een briefwisseling tussen Conestaggio en het Spaanse hof geweest. Hieruit blijkt hoezeer het Spaanse hof greep probeerde te krijgen op het werk van de auteur. Kringen rondom de Spaanse vorst waren gewaarschuwd door een publicatie uit 1601 van Conestaggio. Hierin bekritiseerde hij een (mislukte) gezamenlijke poging van de stadsrepubliek en de Spaanse koning om Algiers, dat in handen was van het Osmaanse Rijk, onder hun invloed te krijgen.

Ondanks deze waarschuwing was het Spaanse hof bereid Conestaggio toegang tot de Spaanse archieven te geven. En passant werd zijn jaarlijkse toelage, die hij blijkbaar al enige tijd ontving, verdubbeld. Tegelijkertijd drong Madrid er op aan het werk nog eens kritisch te willen bekijken, alvorens het gepubliceerd zou worden. Het is niet duidelijk of het hier ging om een vriendelijk maar dwingend verzoek tot herziening van zijn werk en het schrappen van anti-Spaanse fragmenten.

Titelpagina van ‘Historia delle guerre de Germania Inferiore’ door Gerolamo Conestaggio (1634)
wiki commons

Uiteindelijk verscheen Conestaggio’s werk in ongecensureerde vorm in 1614 in Venetië, drie jaar na zijn dood. Mogelijk danken we deze uitgave aan zijn tweede echtgenote Isabella. Zij was de dochter van de uit Antwerpen afkomstige koopman Nicolaas Pieters, die in Venetië onder de naam Nicolò Perez bekend stond.

Toen zij na de dood van haar echtgenoot in 1611 terugkeerde naar Venetië, zou zij zich hebben bemoeid met zijn literaire en geschiedkundige nalatenschap. De Venetiaanse stadstaat lag buiten de invloedssfeer van de Spaans-Habsburgse monarchie. Kritische werken over het Spaanse hof konden in veel gevallen in Venetië worden uitgegeven.

Na de publicatie verschenen er kritische Spaans-Habsburgse reacties op het boek. Waarschijnlijk werden deze niet direct maar mogelijk wel indirect georkestreerd door het Spaanse hof. In ieder geval bestond er vrees voor de reikwijdte en invloed van het werk in delen van haar imperium. In 1632 werd het door de Spaanse Inquisitie verboden. Nog tot ver in de 18de eeuw bleef het boek op de Index staan. Tot in onze tijd verkeerde Conestaggio’s werk over de Opstand in de vergetelheid.

Venetië

Conestaggio was niet alleen schrijver, hij was ook ooggetuige en deelnemer aan de gebeurtenissen waarover hij schreef. In Antwerpen vervulde hij een actieve rol in het internationale handelsmilieu. Deze ervaring en zijn contacten met Nederlandse kooplieden in Venetië, hebben zijn kijk op de roerige tijden in West-Europa gekleurd en beïnvloed. Zijn boek getuigt van een opmerkelijk genuanceerde en onafhankelijke visie. Daarnaast waren de politieke verwikkelingen in zijn geboortestad van invloed op zijn boek.

Het grote voorbeeld voor de Genuese intellectuele elite die kritisch stond tegenover het Spaans-Habsburgse imperium was de autonome Republiek Venetië. Maar met bijna even grote bewondering werd naar de ontwikkelingen in de Nederlanden gekeken. Deze bijzondere Genuese aandacht vond zijn weerslag in Conestaggio’s boek over de Nederlandse Opstand.

Over de auteur

Cees Reijner is docent geschiedenis. Hij studeerde Italiaanse taal- en letterkunde en geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Momenteel is hij als buitenpromovendus verbonden aan deze universiteit. Zijn onderzoek richt zich op de Italiaanse geschiedschrijving over de Nederlandse Opstand.

Verder lezen

• Gerolamo Conestaggio, Delle Guerre della Germania Inferiore Istoria (Venetië, 1614), hiervan bestaat geen Nederlandse vertaling • Yolanda Rodríguez Pérez, De Tachtigjarige Oorlog in Spaanse ogen (Vantilt, 2003) • Thomas Allison Kirk, Genoa and the sea (John Hopkins University Press, 2005) • Dutchrevolt

Dit artikel is een publicatie van Geschiedenis Magazine.
© Geschiedenis Magazine, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 21 december 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.