Je leest:

De mythe van de aseksuele oudere

De mythe van de aseksuele oudere

Auteur: | 5 december 2012

Ouderen en seksualiteit worden vaak maar weinig met elkaar in verband gebracht. Toch hebben veel bejaarden nog gewoon (behoefte aan) seks en intimiteit. Waarom zit dit onderwerp toch zo in de taboesfeer?

Krasse knarren?

Zo toont de serie Krasse knarren van omroep Max hoe vijf bekende Nederlanders tussen de 72 en 82 jaar een week lang samenwonen in een villa, ingericht zoals in de jaren zeventig, hun gloriejaren. De serie onderzoekt of de bewoners zich jonger en vitaler zullen voelen en gedragen door een terugkeer naar het verleden.

Opvallend genoeg wordt hierbij nauwelijks aandacht besteed aan hun seksualiteit. Er is slechts een zedig kusje van de echtgenotes te zien wanneer die afscheid nemen van hun man als die het huis intrekt en een shot van de vereenzaamde voormalige steractrice Mimi Kok wanneer die geniet van een afscheidsdans met een mannelijke bewoner.

Ouderdom wordt in onze cultuur maar zelden geassocieerd met seksualiteit.
wikimediacommons

Hoe anders is dat bij realityshows die over jongeren gaan – daar spatten de hormonen vaak van het scherm. Sterker nog, in Temptation Island, maar ook in Big Brother is het bijna een al verleiding, geslachtsdrift en competitie wat de klok slaat.

Taboe

De verwaarlozing van de seksualiteit van ouderen op tv staat niet op zichzelf; decennialang gingen mensen er vanuit dat seksualiteit geen rol speelt in het latere leven. En zelfs nu alles lijkt te kunnen en te mogen blijft het taboe op seksualiteit van ouderen bij het grote publiek overeind. Met name in de populaire beeldcultuur is – op enkele uitzonderingen na – de figuur van de aseksuele oudere nog niet verdwenen. Een Temptation Island voor 70-plussers is voorlopig amper denkbaar. Beelden van oudere mensen die stapelverliefd zijn of al jaren met tevredenheid het bed delen zien we niet of nauwelijks, stereotiepe voorstellingen van oudere lui die zitten te hengelen of van ouwe vrijsters met katten juist des te meer.

De mythe van de aseksuele oudere

Professor in Maatschappelijk Werk Thomas Walz (2002) verklaart het ontstaan en de hardnekkige overleving van die mythe van de aseksuele oudere op drie manieren. Ten eerste verbindt Walz het idee dat ouderen aseksueel zijn aan de zogenaamde Dorian-factor, die de gerontoloog Robert Kastenbaum in 1995 formuleerde. Kastenbaum wees erop dat de beroemde hoofdrolspeler Dorian Gray uit een boek van Oscar Wilde al in 1890 stelde dat ‘jeugd het enige bezit is dat telt’. Kortom, jeugd wordt gelijkgeschakeld met schoonheid, die weer aan de basis zou liggen van het seksuele verlangen.

In A portrait of Dorian Gray draait bij de hoofdpersoon alles om uiterlijk schoon en hedonisme, met uiteindelijk zelfdestructie tot gevolg.
wikimediacommons

Ouderdom, als de tegenhanger van jeugd en schoonheid, zou daarom niet verenigbaar zijn met seksuele aantrekkingskracht. Daniëlle Bruggeman en Anneke Smelik (2011) stellen dan ook in een artikel dat een erotiek van ouderdom alleen doorbroken kan worden als ze gekoppeld wordt aan een esthetiek van ouderdom. Of anders gezegd, we moeten het oudere lichaam opnieuw leren mooi vinden om ons ertoe aangetrokken te kunnen voelen. Maar hoe kunnen oudere lichamen, die niet langer doen alsof ze jong zijn, worden ‘gerehabiliteerd’ in een cultuur die jeugd cultiveert?

Seks als voortplantingsmiddel

Ten tweede schrijft Walz de angst voor seksualiteit op latere leeftijd toe aan ‘de evolutionary factor’. In de 19e eeuw werd seksualiteit beperkt tot voortplanting, in een poging om de evolutietheorie te koppelen aan de Victoriaanse moraal. Dit maakte het immoreel voor oudere koppels, die geen kinderen meer konden krijgen, om toch nog seksueel actief te zijn. Hoe achterhaald deze redenering ook klinkt, ze blijft doorwerken in de huidige seksuele scripts, oftewel de verzameling van ongeschreven regels voor gepast seksueel gedrag.

Voor sommige mensen horen ouderen geen seks meer te hebben, omdat het niet tot voortplanting leidt.
wikimediacommons

Klinisch psycholoog Jacques van Lankveld (2011) haalt voorbeelden aan uit de seksuologische praktijk om te illustreren hoe het idee dat het ongepast is om veel zin in seks te hebben op latere leeftijd of er enorm van te genieten, oudere mensen kunnen hinderen in hun seksuele beleving. Gevoelens van schaamte lijken met name een rol te spelen bij de generatie die nog opgroeide vóór de seksuele revolutie in de jaren zestig.

De Freudiaanse verklaring

Ten derde gebruikt Walz ‘de Freudiaanse factor’ om de ontkenning van seksualiteit op latere leeftijd te verklaren. Volgens Sigmund Freud is de aantrekking tot de ouder van het andere geslacht namelijk cruciaal voor de psychologische ontwikkeling van een kind. De weigering om seksuele wezens in de ouders te zien – waar veel mensen voor terugschrikken – zou dan verklaard worden als de verdrukking van seksuele fantasieën over de eigen ouder van het andere geslacht.

Ook indien juist lost Freuds verklaring maar een stukje van de puzzel op waarom we vaak liever niet willen weten dat onze ouders, of ouderen in het algemeen, seksuele gemeenschap hebben.
wikimediacommons

Hier maakt Walz echter een denkfout. De seksuele aantrekking van het kind tot de ouder heeft in de theorie van Freud alleen betrekking op het hele jonge kind en kan dus niet verklaren waarom ook (jong)volwassenen gruwelen van het idee dat hun ouders seks hebben. Ook nam Freud geen afstand van seksualiteit op latere leeftijd. Integendeel, hij onderging zelf een chirurgische ingreep om zijn seksuele vermogen te optimaliseren.

Hoe ouder, hoe minder?

Als verschillende factoren bijgedragen hebben en nog steeds bijdragen tot de mythe van de aseksuele oudere, welke feiten kunnen we daar dan tegenover plaatsen? Statistisch onderzoek in de Verenigde Staten en Europa heeft uitgewezen dat seksuele activiteit in de zin van seksuele gemeenschap inderdaad afneemt met het ouder worden en dan vooral bij de categorie oudste ouderen. Oudere vrouwen geven aan minder seksueel actief te zijn dan mannen.

Het is echter belangrijk om een onderscheid te maken tussen cijfers over seksuele activiteit enerzijds en zin in seks of de waarde die men hecht aan seksualiteit anderzijds. Meer dan de helft van de 65-plussers vindt seksualiteit een belangrijk aspect van de partnerrelatie.

Ook als je ouder bent blijven intimiteit en seksuele aantrekkingskracht vaak belangrijk.
wikimediacommons

Het wegvallen van de partner (wat ook het verschil in cijfers tussen mannen en vrouwen verklaart, omdat vrouwen langer leven) en ziektebeelden of behandelingen (zoals medicatie, radio en chemotherapie) zijn echter belangrijke barrières voor de optimale beleving van seksualiteit op latere leeftijd.

Nieuwe mogelijkheden

Overigens kan er wel steeds meer gedaan worden aan eventuele beperkingen, bijvoorbeeld door de komst van Viagra, waardoor impotente mannen weer een erectie kunnen krijgen. Al is daarbij wel belangrijk dat niet de indruk gewekt wordt dat ze weer moeten presteren zoals vroeger of dat seksuele prestaties een graadmeter worden voor succesvol ouder worden.

Een andere houding is om de geleidelijke veranderingen van het lichaam te onderkennen, zoals het langzamer een erectie krijgen of vaginaal vochtig worden, en daarop in te spelen in de seksuele praktijk, bijvoorbeeld door andere standjes of seksspeeltjes uit te proberen. Het oudere lijf hoeft dan op zich niet tot seksuele problemen te leiden.

Seksuele speeltjes kunnen het plezier in seks verhogen, ook als je al wat op leeftijd bent.
wikimediacommons

Kortom, er zijn steeds meer mogelijkheden voor ouderen die dat willen om toch seksueel actief te blijven en zat ouderen die dat ook zijn. En waar ouderen geen seks meer hebben impliceert dat niet altijd een gebrek aan seksuele gevoelens en interesse. Dat seksualiteit en seksuele gevoelens voor veel mensen niet samen lijken te gaan met ouderdom zegt dan wellicht ook meer over nog heersende vooroordelen in onze maatschappij dan over de praktijk.

Aagje Swinnen is universitair docent bij de Faculteit Cultuur- en Maatschappijwetenschappen aan de Universiteit Maastricht. Ze is medeoprichter en coördinator van het European Network in Aging Studies (ENAS) dat onderzoekers uit de geesteswetenschappen en de sociale wetenschappen wil samenbrengen rond het thema ouder worden.

Bronnen:

  • Bruggeman, D. & Smelik, A . (2011). De esthetiek en erotiek van ouderdom in de beeldcultuur ontrafeld. In: A . Swinnen (red.), Seksualiteit van ouderen: Een multidisciplinaire benadering. Amsterdam: Amsterdam University Press: 267-290.
  • Kastenbaum, R . (1995). Dorian Graying: Is Youth the Only Thing Worth Having? New York: Baywood.
  • Lankveld, J. (2011). Seksualiteit va ouderen: Enkele casussen en de implicaties voor de kennis- en attitu- devorming bij hulpverleners. In: A . Swinnen (red.), Seksualiteit van ouderen: Een multidisciplinaire benadering. Amsterdam: Amsterdam University Press: 33-53.
  • Marshall, B.L. & Katz, S. (2005). Forever functional : Sexual fitness and the aging male body. In: S. Katz, Cultural Aging: Life Course, Life Style, and Senior Worlds. Peterborough: Broadview Press: 161-187.
  • Walz, T. (2002). Crones, dirty old men, sexy seniors: representations of the sexuality of older persons. In: Journal of Aging and Identity, 7(2): 99-112.

Meer weten over ouderdom/seksualiteit?

Dit artikel is een publicatie van Geron.
© Geron, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 05 december 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.