Je leest:

De goede en de slechte dood

De goede en de slechte dood

Auteur: | 19 november 2010

In alle samenlevingen vinden we ideeën over goed doodgaan en slecht doodgaan. Hoewel er veel verschillen zijn, blijken de overeenkomsten misschien wel groter. De mens is bang om alleen te sterven, onverwachts en ver van huis.

Wereldwijd zijn er ontzettend veel manieren om met de dood om te gaan. Wat we doen nadat iemand overleden is, verschilt per persoon en per gemeenschap. Maar hoe verschillend culturen en samenlevingen ook zijn: ideeën over wat een goede dood is, en een slechte dood, komen aardig overeen.

Dat valt op te maken uit een speciaal themanummer van het vakblad Social Science & Medicine. Natuurlijk is geen enkele dood echt goed. Maar toch zijn er omstandigheden waaronder mensen vrede hebben met de dood. Veel westerlingen kunnen het accepteren als opa na 94 jaar, liefdevol omringd door kinderen en kleinkinderen, de pijp aan Maarten geeft. Het was zijn tijd, zeggen we dan, opa heeft een mooi leven gehad.

Er is een mooie term voor de manier waarop culturen over een goede of slechte dood denken. Dit wordt ook wel een ‘cultureel scenario’ genoemd, een soort van bestaand verhaal waar we eenvoudig aan kunnen refereren en uit kunnen putten om het sterven een plek te geven. De Britse socioloog Clive Seale staat bekend om zijn analyse van culturele scripts in hedendaagse Engelstalige landen.

Nu zou je kunnen denken dat dit ‘typisch westers’ is. Maar dat is niet zo. “De meest intrigerende en opvallendste ‘ontdekking’ van ons themanummer is dat sommige denkbeelden over de dood in verschillende culturen en tijden zo hetzelfde zijn,” schrijven medisch socioloog Clive Seal en medisch antropoloog Sjaak van der Geest in hun inleiding. “Sommige idealen over goed doodgaan lijken bijna universeel: doodgaan na een lang en succesvol leven, thuis, zonder veel geweld of pijn, terwijl de stervende vrede heeft met zijn omgeving, en op zijn minst enige controle heeft over wat er met hem gebeurt.”

Uitgelicht door de redactie

Astronomie
Zon, zee en wetenschap

In memoriam Sanne Deurloo

Geneeskunde
Een vreemde ontmoeten en levens redden op Lowlands

Dat is een goede dood. Maar ideeën over een slechte dood komen ook overeen, en bestaan zo ongeveer – niet geheel onverwachts – uit het tegenovergestelde. Eenzaam en alleen sterven is een soort van universeel horrorscenario. Het idee dat we aan het einde van het leven geïsoleerd raken van andere mensen, en niet meer kunnen terugvallen op ons sociale netwerk, vervult ons met angst. Ook ver van huis sterven, is een slechte manier om de geest te geven. Net als onverwachts doodgaan, na een gewelddadig ongeluk, en met heel veel pijn.

Onopgeloste dood

Natuurlijk verschillen samenlevingen ook in hun ideeën over de dood. Soms moet een goede dood heroïsch zijn, soms kalm. Soms moet een dood bovenal kunnen worden geduid. Dat blijkt uit onderzoek van Dorothy en David Counts, naar de dood in Papua Nieuw-Guinea. De antropologen schrijven in hun artikel dat ideeën over een goede en slechte dood bij de Lusi-Kaliai, een geïsoleerde eilandgemeenschap, in het bekende schema passen. Maar wat in Kaliai nóg schrikwekkender is dan een slechte dood, is een onopgeloste dood. Die kan leiden tot een breuk in de gemeenschap.

De eilandbewoners geloven namelijk in donkere magie. De dood is bijna nooit natuurlijk; zij is meestal het gevolg van een vloek of een bovennatuurlijke aanval van een persoonlijke vijand. Als iemand sterft, zoeken de nabestaanden naarstig naar de achterliggende oorzaak (ziekte is niet de echte oorzaak; hekserij veroorzaakt door jaloezie, haat en wraak verklaart waarom de een wel en de ander niet aan een ziekte bezwijkt).

Soms kunnen de nabestaanden het niet eens worden over waarom iemand is gestorven. Dat veroorzaakt ruzie, sociale chaos en een verstoring van de maatschappelijke orde. Bijvoorbeeld in het geval van Susan, een vrouw die zelfmoord pleegde door drie flessen bleek te drinken. Wie deed haar dat aan? Was het de gewelddadige man, die haar regelmatig sloeg? Was het de geheime minnaar, haar zwager? Of waren het haar vijanden, die haar hadden vermoord met geroddel?

Kabi 1992

De gemeenschap kwam er niet uit, ook niet na talloze magische rituelen om de waarheid te achterhalen. De onopgeloste dood bleef onopgelost. Toen de Counts tien jaar later terugkeerden naar Susans dorp, bleek dat deze controverse had geleid tot sociale onrust, het uiteenvallen van de gemeenschap en twee moorden (van de echtgenoot en de vermoedelijke tovenaar). Een slechte dood is vervelend, maar een onopgeloste dood, een dood waarover ruzie ontstaat, is erger.

Nu kan je dit afdoen als hocus-pocus van een zogeheten traditionele samenleving. Maar het laat zien hoe groot de behoefte is aan culturele scenario’s, aan verhalen die de dood van een geliefde kunnen verklaren. In het Westen worden die scenario’s anders ingevuld. In een gemedicaliseerde samenleving gaan sterfverhalen niet over toverdokters maar over neurologen, oncologen en medicijnen die niet aanslaan. Ze gaan over controle, moeilijke beslissingen en ziekenhuisbezoek. Ze gaan minder over de gemeenschap en meer over het individu. Maar het uiteindelijke doel is hetzelfde: het duiden van de dood.

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 19 november 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.