Je leest:

De eigen geschiedenis begint bij de naam

De eigen geschiedenis begint bij de naam

Auteur: | 2 december 2009

Vandaag lanceert het Meertens Instituut de vernieuwde Nederlandse Familienamenbank. Daarin zijn alle 314.000 familienamen die Nederland in 2007 telde, opgenomen. Als je een willekeurige naam intikt, krijg je een verspreidingskaart te zien, waarop je per gemeente kunt zien hoeveel mensen die naam dragen (het aantal naamdragers). Ook kun je een vergelijking maken met de provinciekaart uit 1947, zoals te vinden in de voorganger van de Nederlandse Familienamenbank.

‘Lootsman, oftewel ’waterschout’, toch een heel mooie naam. Komt nog voor in de boeken van Ashe Stil, een schrijver van historische misdaadromans. Maar niet meer in de familienamendatabank van 2007.’ Leender Brouwer, redacteur van de Nederlandse Familienamenbank (NFB), vindt het jammer dat sommige namen verdwenen zijn. Maar soms is het ook heel begrijpelijk: namen als Hutspot, Kloot of Poepjes. ‘Toch gaat het bij dat soort namen meestal alleen om de associatie’, legt Brouwer uit: ‘Kloot bijvoorbeeld betekent van oudsher ’bol’, of ‘aardbol’. Iets heel anders dus dan waar mensen nu aan denken’.

Verspreidingskaarten van de familienaam “De Jong” uit respectievelijk 2007 en 1947.

Voor mensen met onwelvoegelijke of veelvoorkomende namen, is het mogelijk hun naam te veranderen. Dat gaat overigens niet zomaar, weet Brouwer: ‘Daarvoor moet je bij het ministerie van Justititie een naamswijziging aanvragen. Meestal sturen ze er daar op aan dat je een acroniem kiest. Maar soms wordt het ook iets heel anders. Een familie Poepjes berichtte mij dat hun naam was veranderd in Velinga.’ En inderdaad, als we in de familienamendatabank de naam Poepjes intikken, zien we een afname van 563 naamdragers in 1947 naar 286 in 2007. De naam Velinga bestond in 1947 nog niet, nu wel.

Spellingsvarianten

Natuurlijk sterven er ook veel namen uit door natuurlijk verloop: ‘In het corpus van 1947 zie je dat eenderde van alle namen maar één naamdrager heeft. Als het een vrouw betreft kan de naam niet meer worden doorgegeven. Maar ook in 2007 heeft eenzelfde percentage slechts één naamdrager. Dat komt doordat alle verschillende spellingsvarianten van een naam als aparte naam worden geteld. Soms gaat het alleen om de toevoeging van een spatie of een diacritisch teken.’

Buitenlandse namen

Toch is het aantal namen dat is verdwenen veel kleiner dan het aantal namen dat erbij is gekomen. Dat heeft vooral te maken met de toename van allochtone namen. In 1947 kwam een kwart van de namen uit het buitenland, nu is dat al meer dan de helft. Daar valt nog allerlei taalkundig onderzoek naar te doen. Vooralsnog heeft Brouwer alleen de buitenlandse namen uit 1947 iets beter bestudeerd: ‘Van de 25.000 namen zijn 22.000 namen letterlijk overgenomen uit de andere taal. De andere 3.000 namen zijn aangepast aan het Nederlands. Daarbij komt veel volksetymologie kijken. De Franse naam Picard verandert dan bijvoorbeeld in Piekhaar, de Duitse naam Schneider in Snijder.’

De toename van buitenlandse namen is niet zichtbaar in de top-100 van meest voorkomende namen. Daarin is zelfs geen enkele naam van buitenlandse origine te vinden. Dit is de top-10: 1. De Jong; 2. Jansen; 3. De Vries; 4. Van de/den/der Berg; 5. Van Dijk; 6. Bakker; 7. Janssen; 8. Visser; 9. Smit; 10. Meijer/Meyer.

Etymologie

Wat zijn de verdere onderzoeksmogelijkheden van het nieuwe corpus? Brouwer: ‘Op het nieuwe kaartmateriaal kun je talloze vragen loslaten. Bovendien zijn de zoekmogelijkheden in het namenbestand nu geavanceerder. Je kunt bijvoorbeeld zoeken op naamselementen. Zo kun je zien dat het achtervoegsel -ink vooral in Oost-Nederland voorkomt. In een volgende fase van het project gaan we ook de etymologie van namen toevoegen. Dat is nu al bij een aantal namen gebeurd, maar bij een groot aantal nog niet.’

Genealogie

Maar ook op mensen die onderzoek doen naar hun familiestamboom heeft het materiaal een enorme aantrekkingskracht. Brouwer ziet een duidelijke toename in de interesse voor achternamen. Hoe dat komt? ‘Er is een toenemende belangstelling voor de eigen geschiedenis. En die begint bij de naam. Daarna kan men afdalen in de tijd. Vanuit deze persoonlijke geschiedenissen ontstaan weer brede geschiedbeschrijvingen. Er zijn heel goede historische boeken geschreven door genealogen.’ Tot slot: Wat is de meest voorkomende naam in 2007? De Jong. Dus niet Jansen? ‘Nee, als je de verschillende varianten mee zou rekenen misschien wel. De Jong heeft weinig spellingsvarianten.’

Bronnen:

Nederlandse Familienamenbank: www.meertens.knaw.nl/nfb Leendert Brouwer: De top 100 van de familienamen in Nederland

Lees verder op Kennislink:

Dossier Naamkunde Gallerie der bijnamen Het verhaal achter de achternaam

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 02 december 2009
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.