Je leest:

Darwin bij de dokter

Darwin bij de dokter

Auteur: | 20 december 2008

Voor artsen zijn eigenschappen ofwel genetisch, of ze ontstaan door invloed van de omgeving. Een tussenweg bestaat niet. Inzicht in de evolutionaire achtergronden van ziekten zou hun zeker baten.

‘Artsen denken bij evolutie aan een man met een baard en Mendels erwten, en dat is het wel zo’n beetje.’ Dat zegt Rudi Westendorp, hoogleraar ouderengeneeskunde aan het LUMC Leiden. Hij is een van de weinigen in Nederland die onderzoek doen naar de evolutionaire aspecten van de geneeskunde. ‘In de geneeskunde werkt vrijwel niemand samen met evolutiebiologen. Er zit een soort waterdicht schot tussen die twee. Alles wat artsen van evolutie weten, hebben ze ooit op het vwo geleerd.’

De medische wereld heeft 150 jaar kunnen nadenken over de implicaties van Darwins denken voor het métier. Terwijl biologen genoom na genoom sequensten en de verspreiding van de mens reconstrueerden aan de hand van evolutieschema’s van de maagbacterie Helicobacter pylori, zijn medici niet veel verder gekomen dan het besef dat sommige mensen een erfelijke aanleg voor een bepaalde ziekte hebben. Maar als iemand wel de genetische aanleg heeft, maar niet de ziekte, dan snapt de dokter het al gauw niet meer.

‘De essentie van Darwin is het conflict en het samenspel van genen met de omgeving’, vertelt Westendorp. ‘In de geneeskunde heeft het idee postgevat dat een eigenschap, zoals optimisme of allergie, ofwel genetisch is, ofwel ontstaat door invloed van de omgeving. Van roken krijg je longkanker, punt. Toch krijgt het gros van de rokers dat niet. Die interactie tussen de genetische achtergrond en milieufactoren brengt dokters helemaal in de war. Voor hen moet de wereld logisch en verklaarbaar zijn vanuit hun eigen patronen.’

Zelfs de weinige boeken die over de evolutionaire aspecten van de geneeskunde zijn verschenen, bieden weinig soelaas. Het ‘standaardwerk’ van Nesse en Williams uit 1995 is weliswaar goed gedocumenteerd en leesbaar, maar volgens Westendorp nog teveel gericht op de evolutie van huis-, tuin- en keukenkwalen. Het gaat volgens hem te weinig over de fundamentele aspecten van evolutie.

Toch is het voor zowel arts als patiënt interessant om de evolutionaire theorieën achter ziekten te kennen. Waarom hebben we last van allergie, reuma, obesitas en psychoses? Het bewijs is niet altijd honderd procent sluitend, maar veel ziekten van nu zijn een resultaat van een mismatch tussen ons genetisch materiaal en de veranderde omgevingsfactoren.

Menopauze

In zijn werk bestudeert Westendorp de evolutionaire achtergronden van de lichamelijke achteruitgang. Volgens hem verzinnen mensen, ook artsen, allerlei rare verklaringen waarom sommige mensen bijvoorbeeld Alzheimer krijgen en waarom vrouwen last krijgen van de menopauze. ‘Maar’, zegt hij, ‘men vergeet daarbij dat veel van de selectiedruk vooral aan het begin van het leven wordt uitgeoefend. Het einde is een open uitloop, en alle lichamelijke problemen daarbij berusten op toevalligheden, niet op evolutionaire aanpassingen. Artsen lijken te denken dat diep in de mens een programma zit voor ziekte en dood, alsof er rond het 85ste jaar intern een bom ontploft. Maar je ziet dat mensen steeds ouder worden en langer gezond blijven. Die harde grens is er niet.’

De moderne gezondheidszorg is geen belemmering voor de evolutie. Westendorp: ‘De evolutie staat helemaal niet stil. We hebben grofweg dezelfde genenpool als tweehonderd jaar geleden, maar onze omgeving verandert razendsnel. Dat levert allemaal mogelijkheden voor nieuwe interacties tussen genen en het milieu. Met de lichamen die zijn geëvolueerd in de tijd dat we maximaal vijfenveertig werden, kun je nu honderd jaar halen.’

Niet alleen houdt medisch handelen de evolutie niet tegen, het veroorzaakt vaak zelfs nieuwe selectiedrukken. Multiresistente bacteriën bijvoorbeeld, drukken artsen met de neus op de feiten. Evolutie is overal, en artsen zitten er middenin. Door iedereen lukraak antibiotica te geven, verhogen medici de selectiedruk op het ontwikkelen van microbiële verdedigingsmechanismen. Uitbraken van de multiresistente ziekenhuisbacterie MRSA zijn slechts een illustratie van het enorme probleem dat resistente stammen vormen.

Artsen beseffen vaak nauwelijks dat ze zelf actief de evolutie bijsturen. Net zoals landbouwers al tienduizenden jaren gewassen selecteren en honden in de loop van eeuwen tot allerlei verschillende rassen gefokt zijn, modificeren medici al decennialang de selectiedrukken op hun medemensen. ‘Het is bijna onmogelijk om er iets over te zeggen zonder verwijten over moreel verwerpelijke ideeën te krijgen, maar met prenatale diagnostiek grijpen artsen direct in op de natuurlijke selectie. Ook het behandelen van kinderen die na de geboorte een ernstige ziekte blijken te hebben, verandert op ingrijpende wijze de heersende selectiedruk. Zo is screening voor een erfelijke schildklierziekte in de hielprik opgenomen. We behandelen die kinderen nu, waardoor ze gezond blijven, en laten daarmee de selectiedruk tegen zo’n gen wegvallen.’

Kennis over evolutie is niet voor alle artsen even cruciaal, vindt Westendorp. Voor een praktiserend arts bijvoorbeeld: ‘Die is vooral bezig met het implementeren van medische kennis.’ Zelf is hij uiteraard wel verknocht aan de evolutie. ‘Mij helpt het enorm als ik de juiste onderzoeksvragen stel, en ook andere academici zouden enorm gebaat zijn bij meer kennis over evolutionaire principes. Biologische processen zijn alleen te begrijpen in het licht van evolutie. Bij het vergaren van nieuwe geneeskundige inzichten en het nadenken over gezondheid en ziekte is inzicht in Darwins ideeën onmisbaar.’

Lees ook

Oeps: Onbekende tag `feed’ met attributen {"url"=>"https://www.nemokennislink.nl/kernwoorden/evolutie/index.atom?m=of", “max”=>"5", “detail”=>"minder"}

Dit artikel is een publicatie van Bionieuws.
© Bionieuws, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 20 december 2008

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.