Je leest:

Cubaanse vrouwen en de revolutie

Cubaanse vrouwen en de revolutie

Auteur: | 31 januari 2012

Cuba, een van de weinige landen dat nog een communistisch regime heeft. En ook nog eens een dictator met de daarbij horende ellende. Censuur, geheime dienst, angst…. Maar niet alles is slecht aan de revolutie van 1959. De positie van de vrouwen maakte een positieve ontwikkeling door.

Overlijden Fidel Castro heeft slechts symbolische betekenis

De dood van Fidel Castro op 25 november 2016, op negentigjarige leeftijd, riep begrijpelijkerwijs zeer uiteenlopende reacties op. Hij was onderdrukker én bevrijder, een ware revolutionair én een ideologisch fossiel. Zijn overlijden heeft alleen symbolische betekenis; al in 2008 droeg hij de macht over aan zijn jongere broer Raoul, die inmiddels ook al 85 is. Donald Trump vatte Fidels overlijden in ieder geval niet op als een kans om de betrekkingen tussen Cuba en de VS verder te normaliseren. Integendeel, zijn reactie bestond uit voorspelbare Koude-Oorlogsretoriek.

Marjolein Overmeer

Havana, de Cubaanse hoofdstad, heeft het oudste koloniale stadscentrum van Zuid-Amerika. Van de oude glorie is anno 2012 weinig meer over. Veel oude, vervallen gebouwen die ooit bewoond werden door een rijke elite. Nu zijn de kamers verdeeld onder meerderde, arme gezinnen en zijn de panden totaal uitgewoond.

Hoewel de huizen armoedig zijn, zien de mensen er gezond uit. In Cuba is de gezondheidszorg gratis en het basisvoedsel wordt ook grotendeels gesubsidieerd door het communistische regime. Materieel bezit is er weinig maar de mensen genieten van muziek en elkaars gezelschap. Bejaarde mannen en vrouwen doen niet onder voor de jongeren. Iedereen flirt en danst op de muziek van de vele salsabandjes in de stad.

Al met al geen verkeerde indruk van een land dat tot de Derde Wereldlanden wordt gerekend. Maar er is een keerzijde. Het toerisme, dat sinds de jaren ’90 weer grote vormen heeft aangenomen, creëert ongelijkheid op het socialistische eiland. Ook de prostitutie floreert weer.

Vrouwenrechten

Vrouwen hebben nooit veel te vertellen gehad in de machocultuur op Cuba. Nog tot ver na de koloniale jaren, in 1902 werd Cuba onafhankelijk van Spanje, was trouwen en kinderen krijgen de enige optie voor een betere toekomst.

Het leven van de vrouwen leven speelde zich thuis af en de mannen vermaakten zich op straat. In de 19e eeuw eiste Ana Betancourt, op een congres van leiders van de onafhankelijkheidsbeweging, voor het eerst gelijke rechten op voor vrouwen. Hieruit ontstond een feministische beweging die streed voor vrouwenkiesrecht: dit lukte in 1934.

In deze jaren was het eiland officieus in handen van de Verenigde Staten en een favoriete vakantieplek voor rijke Amerikanen. Een lekker klimaat met veel gokken, seks en natuurlijk alcohol, wat sinds de jaren ’20 verboden was in de VS. Cuba was een paradijselijk lustoord maar de winst verdween in de zakken van de maffia.

In de sloppenwijken van Havana en op het platteland heerste bittere armoede. Voor veel meisjes, voornamelijk de donkere meisjes uit de laagste klassen, zat er niets anders op dan de prostitutie in te gaan om hun gezin te onderhouden.

De Cubaanse revolutie

Een beweging van gefrustreerde jongeren had genoeg van het politieke en economische systeem dat gedomineerd werd door een heersende klasse in dienst van de VS. Geen enkele partij of organisatie verdedigde de onderdrukte en uitgebuite bevolking. De beweging van 26 Juli vulde deze leegte. Deze beweging bestond voornamelijk uit studenten en werd geleid door de jonge advocaat Fidel Castro guerrillaleider Che Guevara. Zonder de steun van de landloze boeren, arbeiders,kerk en de illegale studentenvakbond zou de revolutie van 1959 nooit een succes zijn geworden. De afbeeldingen van de mannen zijn nog steeds overal terug te vinden op het eiland. Che ging zich in 1966, na enkele jaren ministerschap, bemoeien met de revolutie in Bolivia. Fidel Castro was president tot 2008, het jaar dat zijn broer Raul hem opvolgde.

Fidel Castro in 1959

Wikicommons

Idealen van de revolutie

Een groep jonge idealisten was de uitbuiting van de arme mensen door Amerika zat. Onder leiding van de charismatische Fidel Castro ontketende een groep jongeren een guerrillaoorlog in de jaren ’50. Na de mislukte staatsgreep in 1953 lukte het de revolutionairen om op 1 januari 1959 Havana in te nemen en de pro-Amerikaanse dictator Batista te verjagen.

De idealen van de nieuwe machthebbers waren mooi: gelijkheid voor iedereen, ongekend ras of geslacht en de verwijdering van de kloof tussen arm en rijk. De idealistische plannen werden meteen uitgevoerd.

De revolutionairen verjoegen Amerikaanse grootgrondbezitters en zorgde voor werk voor de bevolking. Huizen, scholen, gezondheidszorg en kinderopvang werden uit de grond gestampt. Man en vrouw waren gelijk dus zij moesten zich allebei ontwikkelen door middel van scholing en arbeid. Om de achterstand van de vrouwen weg te werken werd al in 1960 het Verbond van Cubaanse Vrouwen opgericht (FMC).

Hier kwam, naast allerlei praktische voorzieningen, ook progressieve wetgeving uit voort zoals de Familie Code uit 1975. De man werd niet langer als het hoofd van de familie gezien en de wet regelde zaken rondom gezin, huwelijk, scheiding, alimentatie en voogdijschap op een gelijkwaardige manier.

Prostitutie was iets van de verleden tijd. Zonder armoede zou er ook geen prostitutie hoeven te zijn. De revolutie zorgde ervoor dat vrouwen door konden leren en arts, monteur en politica konden worden.

De prostituees van voor de revolutie werden als slachtoffer van het verrotte kapitalistische systeem gezien en konden op kosten van de staat onderwijs volgen in speciale leerboerderijen. Daar leerden de vrouwen eigenwaarde en een vak of een studie.

Na de val van de Sovjet-Unie

De socialistische maatregelen kostten veel geld en Cuba werd uit angst voor het communisme geboycot door de Verenigde Staten. Al snel wierp de communistische Sovjet-Unie zich op als redder in nood. Ze kocht massaal suiker, het belangrijkste exportproduct van Cuba, zorgde voor goedkope olie en pompten miljarden aan subsidies in het eiland.

Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de daaropvolgende instorting van het Oostblok verloor Cuba haar belangrijkste geldschieter. Geïsoleerd door de VS op de wereldhandelsmarkt kon Castro geen kant op. Het eiland moest haar eigen boontjes dopen en zelfvoorzienend worden.

De staat stelde de Speciale Periode in en dit betekende rantsoen voor iedereen. Lange rijen voor de winkels met etenswaren, een tekort aan medicijnen, lesmateriaal, brandstof en een haperend openbaar vervoer- en elektriciteitsnetwerk.

Om buitenlands kapitaal binnen te harken mochten bedrijven sinds 1995 weer gekocht worden door buitenlanders. De ondernemers en de overheid investeerden massaal in het toerisme. Het weinige geld werd aangewend om de voorzieningen voor de toeristen te verbeteren en zij kregen het beste voedsel. Vakantiegangers werden zoveel mogelijk gescheiden gehouden van de bevolking en betaalden met een aparte munt, de CUC (Cuban Peso Convertible).

Een Cubaanse arts verdient nu enkele tientallen euro’s per maand terwijl de serveersters een stuk meer binnenhalen aan achterovergedrukte fooien. De zwarte markt tiert dan ook welig en door illegale handel heeft de sociale structuur van Cuba de vorm van een ongekeerde piramide. Laag opgeleide mensen die profiteren van de zwarte handel zijn welvarender dan academici en intellectuelen.

Iedereen die via de overheid beschikt over een auto speelt voor taxichauffeur en hoog opgeleide vrouwen gaan werken als kamermeisje waardoor belangrijke kennis verloren gaat voor de economie. Prostitutie is ook weer een veel voorkomend fenomeen in Cuba. Dit is een doorn in het oog van de Cubaanse overheid.

Ze erkent het bestaan van prostitutie wel maar geeft de verklaring dat het hier alleen om gevallen vrouwen gaat. In theorie is prostitutie geen noodzaak vanwege socialistische systeem. In de praktijk is deze manier van leven voor veel vrouwen de enige optie voor enige vorm van welvaart.

Ondanks de vrouwenemanciepatie en de promotie van het op liefde gebaseerde huwelijk, bestaat 50% van de huishoudens uit alleenstaande moeders (2004).

Wikicommons

Prostitutie weer zichtbaar

Sinds enkele jaren heeft Cuba er weer nieuwe geldschieters bij en gaat het beter met de economie. Het bevriende Venezuela pompt miljarden en goedkope olie in het eiland en het communistische China levert naast subsidies vooral veel goederen van eigen makelarij. De enorme tekorten, voornamelijk aan voedsel, zijn dus al verminderd.

Luxe goederen zijn echter nog steeds niet weggelegd voor veel Cubanen. De winkels voor buitenlanders liggen wel vol maar deze spullen zijn met een gewoon salaris of de locale munt niet te betalen. Veel arme mensen die door de revolutie kansen hebben gekregen die ze anders nooit hadden gehad, zoals een opleiding, huis en pensioen, staan nog pal achter Castro.

Het zijn vooral de jongeren die niet veel meer zien in het haperende systeem. Maar vluchten is moeilijk: Cubanen die het land proberen te verlaten komen in de gevangenis te recht. Naast prostitutie voor het geld proberen daarom veel Cubanen, zowel mannen als vrouwen, een buitenlandse partner op te duikelen. Een huwelijk is een van de weinige opties om hun afgebladderde gouden kooi te kunnen verlaten.

Cubaans verleidingsoffensief Sunny Bergman maakte in 2011 de documentaire Sunny side of sex over Cubaanse vrouwen. Volgens haar hebben deze vrouwen zoveel zelfvertrouwen omdat Cuba geen reclame kent. De vrouwen worden niet steeds geconfronteerd met broodmagere modellen zoals de westerse vrouwen. Ze gooien dan ook zonder gene hun lichaam in de strijd om de mannen te verleiden. Ook de buitenlanders, in de hoop op een enkeltje uit Cuba.

Verder lezen Laurien Lubbers, Politieke relaties. Cubaanse verhalen over de revolutie en prostitutie (2004). Een boek vol persoonlijke verhalen van Cubaanse vrouwen over betaalde liefde uit noodzaak en voor de luxe, buitenlandse huwelijkspartners en de kunst van het verleiden.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 31 januari 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.