Je leest:

Crisis door slaaptekort

Crisis door slaaptekort

Gastcolumn door psycholoog Victor Spoormaker

Auteur: | 16 maart 2010

Elke twee weken verschijnt op Kennislink een gastcolumn. De columnist is steeds een andere onderzoeker, die vanuit zijn of haar vakgebied schrijft over de wetenschap achter een gebeurtenis in de maatschappij of uit ons dagelijks leven. Deze week: psycholoog Victor Spoormaker denkt dat we bij een kabinetscrisis of crisis op de financiële markt één oorzaak over het hoofd zien – slaaptekort.

Small
Victor Spoormaker doet onderzoek naar de manier waarop onze hersenen slapen en dromen.

De grootste financiële crisis sinds de jaren dertig duurt al weer zo’n anderhalf jaar, en over de oorzaken is inmiddels veel geschreven. Er was in de VS teveel geld beschikbaar en hypotheken werden verstrekt aan mensen die het nooit terug zouden kunnen betalen. Bovendien sprongen bedrijven wereldwijd vol op de handel in deze risicovolle schulden.

Een oorzaak die wat minder aandacht krijgt is de lachwekkende economische aanname dat mensen – en dus markten – rationeel handelen: dat wil zeggen, dat mensen verstandige, berekende en optimale keuzes maken. Niet iedereen natuurlijk, want je hebt winnaars en verliezers, maar de markt als geheel zou wel weer rationeel zijn.

Small
De kredietcrisis: veroorzaakt door onverantwoord geschuif met ondoorzichtige financiële producten, of door irrationele beslissingen na slaaptekort?

Dat werd zelfs twee jaar geleden nog volgehouden, ondanks dat psychologen al pakweg een halve eeuw met het ene na het andere experiment werkelijk geen spaan heel lieten van deze wensgedachte. Mensen beslissen juist irrationeel, maar gelukkig wel op een voorspelbare manier. Mensen reageren bijvoorbeeld veel sterker op verlies dan op winst, draaien door als iets gratis wordt aangeboden en accepteren weddenschappen die ze nog afwezen toen deze anders werden gepresenteerd.

Als de meest recente crisis iets heeft laten zien, is het wel dat de markt een opeenstapeling is van zulke irrationele beslissingen (en ze dus niet op een magische wijze corrigeert) en nu zien we ook langzaam dat economen toch echt niet meer om dit deelgebied van de psychologie heenkunnen. Dat krijgt natuurlijk meteen een gelikt naampje, zoals behavioral economics of neuroeconomics, wat prima is, zolang iedereen maar beseft dat dit gewoon experimentele psychologie is.

Small
Het kabinet Balkende IV viel na een nacht onderhandelen, in een week waarin de kamerdebatten tot in de kleine uurtjes duurden. Speelde slaaptekort een rol?

Eén van de dingen die mij opvalt als ik kijk naar irrationele beslissingen, is dat belangrijke beslissingen vaak worden genomen na lange onderhandelingen die bij voorkeur de hele nacht – of meerdere nachten – door zijn gegaan. Gaan deze politieke partijen met elkaar verder of valt het kabinet, gaan deze bedrijven fuseren of investeren we miljarden in risicovolle buitenlandse bankjes, hoe vaak komt zo’n beslissing niet onder slaaptekort tot stand? Dan heb ik het er niet eens over dat slaaptekort de standaard lijkt onder (top)managers, die maar al te graag pochen met hoe ze al wekenlang maar vier, vijf uur per nacht slapen.

Het probleem is: bij slaaptekort zijn we nog slechtere beslissers dan we normaal al zijn. Anders gezegd: nemen we normaal al irrationele beslissingen, na een nachtje zonder slaap worden die nog erger. In situaties waar we een gokje moeten aangaan (bijvoorbeeld: accepteer je een gok waarbij je 70% kans maakt op 20 euro winst en 30% kans op verlies van 40 euro?), hebben we bij gebrek aan slaap een veel grotere neiging risicovolle beslissingen te nemen. En dat terwijl mensen normaliter risico juist koste wat het kost willen vermijden.

Small
Na slaaptekort reageert je brein anders op het idee van winnen of verliezen.

Maar na slaaptekort reageert het brein anders op zulk risico: het beloningssysteem in het striatum (in het bijzonder de nucleus accumbens) reageert sterker op mogelijke winst en regio’s die met verlies en pijn te doen hebben (zoals de insula) reageren zwakker op mogelijk verlies. Anders gezegd: we overschatten winst en onderschatten verlies, simpelweg doordat de hersenen anders reageren.

Dat klinkt misschien als iets dat ver van de werkelijkheid staat, maar ga maar eens na wat voor invloed dit heeft als een complete vergadering van vijftien, twintig man na een nacht onderhandelen allemaal onrealistisch hoge verwachtingen heeft. Dan gaat die fusie toch door alhoewel meer dan de helft van de fusies spectaculair faalt, en worden miljarden geïnvesteerd in dubieuze bankjes of financiële producten die niemand helemaal begrijpt.

Small
Het advies voor onderhandelaars, managers en politici: eerst even naar huis om er lekker een nachtje over te slapen.

Wat mogelijk veel effectiever is dan het creëren van nieuw toezicht, is simpelweg een verbod op het nemen van beslissingen bij slaaptekort. Vrachtwagenchauffeurs mogen ook niet bij slaaptekort de weg op, omdat ze dan een gevaar zijn voor andere weggebruikers (na een nacht met te weinig slaap ben je bijvoorbeeld al even gevaarlijk op de weg als iemand met een alcoholpromillage van 0.5, terwijl de toegestane hoeveelheid 0.2 is). En zo zouden managers niet bij slaaptekort beslissingen mogen maken, omdat ze dan een (bewezen) gevaar zijn voor de samenleving. Heel leuk zo’n fusie of overname, maar de gouden regel zou moeten zijn: slaap er eerst maar eens een nachtje over.

Dit artikel is een publicatie van Kennislink (gastcolumnist).
© Kennislink (gastcolumnist), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 16 maart 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.