Je leest:

Criminele keuzes maken

Criminele keuzes maken

Een kwestie van je hoofd gebruiken of naar je gevoel luisteren?

Auteurs: en | 13 juni 2012

Niet alleen rationaliteit, maar ook gevoel blijkt bepalend voor het maken van criminele keuzes. Zelfs als het gaat om ogenschijnlijk beredeneerde beslissingen, zoals illegaal downloaden of het oplichten van de verzekering.

Cultuurgoederen mogen niet zomaar geïmporteerd worden.
Cezary p, Wikicommons

Stel je voor dat je net op Schiphol bent geland na een mooie vakantie in het buitenland. Je had de reis deels ondernomen omdat je graag wat antieke houten maskers op je vakantiebestemming wilde kopen. Je bent echter vergeten te controleren of je dit eigenlijk wel mag invoeren in Nederland. Terwijl je wacht op je bagage bij de band valt je oog op een bord waarop staat dat het verboden is zogenaamde cultuurgoederen te importeren zonder exportvergunning van het land waar je ze hebt gekocht. Je hebt daar niet over nagedacht toen je de maskers kocht, zodat je je nu geconfronteerd ziet met een keuze. Of je geeft de maskers aan bij de douane en ze worden in beslag genomen of je doet het niet. In het laatste geval riskeer je niet alleen dat ze in beslag worden genomen maar ook nog eens een behoorlijke boete.

Als jij je in deze situatie zou bevinden, zou je dan overwegen om het aangeven van de maskers die je hebt gekocht te ‘vergeten’? En denk je dat je beslissing een kwestie zou zijn van een ‘koude’ afweging van kosten, baten en kansen, of speelt wat je gevoel je zegt ook een rol? En kan dit worden beïnvloed in de zin dat je op het ene moment meer naar je gevoel luistert terwijl je het andere moment aan het afwegen slaat?

Criminele beslissingen: het hot/cool-model

Criminologen hebben eigenlijk altijd aangenomen dat crimineel gedrag berust op een min of meer rationele keuze. Uiteindelijk – zo is de veronderstelling – nemen we criminele beslissingen zoals we alle beslissingen nemen: we wegen de voordelen af tegen de nadelen en maken die keuze waarin de nadelen niet opwegen tegen de voordelen ervan. Gevoel, of affect zoals het in vaktermen wordt genoemd, wordt geacht daar geen rol van betekenis bij te spelen.

Het criminele brein fascineert onderzoekers al heel lang. Op deze afbeelding uit de jaren ’20 is geprobeerd criminelen te onderscheiden aan de hand van de grootte en vorm van hun hersenen. Dergelijke ideeën zijn nu volledig achterhaald. Onderzoekers Jean-Louis Van Gelder en Reinout de Vries proberen er juist achter te komen welke processen van informatieverwerking zich binnenín de hersenen afspelen en actief bijdragen aan criminele beslissingen.

De psychologen Jean-Louis van Gelder en Reinout de Vries ontwikkelden en testten een nieuw theoretisch perspectief voor het analyseren van criminele beslissingen waarin affect een prominente rol speelt naast rationaliteit. Dit perspectief, dat is gebaseerd op zogenaamde ‘dual-proces’-modellen uit de sociale psychologie, gaat ervan uit dat er niet slechts één mentaal systeem van informatieverwerking in onze hersenen actief is, maar dat er twee relatief onafhankelijk opererende systemen zijn die tezamen verantwoordelijk zijn voor gedrag.

Een van de systemen is meer rationeel en bewust van aard terwijl het andere meer affectief is en deels onbewust en automatisch opereert. We noemen het rationele systeem het ‘cool system’ en het affectieve systeem het ‘hot system’. Criminologische theorieën zijn eigenlijk altijd van het bestaan van één systeem uitgegaan, het cool system. Bewijs voor het bestaan van een ‘hot/cool-dual-proces’-model waarin het hot systeem ook een rol speelt voor criminele beslissingen zou dus best problematisch kunnen zijn voor onze bestaande theorieën over criminele keuzes!

Alternatief voor illegaal muziek downloaden: muziekwinkel Illegal.
Saschaaa, Flickr

Verzekeringsfraude en illegaal downloaden

Deelnemers aan onze onderzoeken kregen scenario’s voorgelegd waarin ze de mogelijkheid hadden een strafbare keuze te maken, zoals in de hierboven beschreven ‘Schipholsituatie’. De scenario’s betroffen onder andere activiteiten zoals verzekeringsfraude en illegaal downloaden. Na het lezen van een scenario werd deelnemers steeds gevraagd naar de geschatte pakkans en de geschatte sanctie die zou volgen indien de criminele keuze zou worden gemaakt. Ook werd deelnemers gevraagd hoe ze zich zouden voelen in een dergelijke situatie, bijvoorbeeld of ze bang zouden zijn of zich onzeker zouden voelen. Tenslotte werd hen gevraagd in hoeverre het waarschijnlijk was dat zij de criminele keuze zouden maken in de beschreven situatie.

Uit de resultaten van deze onderzoeken blijkt consistent dat zowel rationaliteit als affect een belangrijke rol spelen in onze keuzes, zelfs als het gaat om ogenschijnlijk beredeneerde beslissingen zoals illegaal downloaden en oplichting. Kortom, je vertrouwt op zowel je ratio als je gevoel als je voor een criminele keuze staat.

Het activeren van het hot en het cool system

Waarom wisten we dit niet en waarom denken mensen dat ze vaak alleen maar op hun rationaliteit vertrouwen bij het maken van keuzes? Een belangrijke reden hiervoor is dat ons hot system grotendeels buiten ons bewustzijn opereert waardoor we niet goed op de hoogte zijn van zijn invloed. Om te bewijzen dat er wel degelijk sprake is van twee relatief onafhankelijke systemen van informatieverwerking hebben we nog een extra onderzoek uitgevoerd. In dit onderzoek hebben we geprobeerd ofwel het cool system ofwel het hot system te activeren voordat ze een al dan niet criminele keuze konden maken.

Het unscramblen van woordseries door de deelnemers aan het onderzoek lijkt wel op het spelletje wordfeud, maar dan met zinnen.
Lodewijk B., Flickr

Hiertoe kregen deelnemers, net voordat ze de hierboven beschreven scenario’s kregen voorgelegd, een aantal series van woorden aangeboden die tezamen steeds een correcte Nederlandse zin kunnen vormen. De woorden ‘praat stemming zijn over haar’ kunnen bijvoorbeeld worden omgezet naar de zin: zij praat over haar stemming. We creëerden twee verschillende versies van deze taak, een rationele en een affectieve in de veronderstelling dat het ‘unscramblen’ van een grote hoeveelheid zinnen leidt tot de activatie van ofwel het rationele cool system ofwel het affectieve hot system.

In de rationele versie zat per woordserie steeds één woord dat naar rationaliteit verwijst zoals ‘calculeren’, ‘beredeneren’, ‘denken’, ‘ratio’. In de affectieve versie kregen deelnemers dezelfde zinnen voorgelegd maar in plaats van het woord dat naar rationaliteit verwijst was er een woord dat naar affect verwijst zoals ‘gevoel’, ‘emotie’ of ‘sensatie’.

Uit de resultaten bleek inderdaad dat mensen die in de rationele conditie zaten veel meer gebruik maakten van hun cool system en zich vooral lieten leiden door de pakkans en de geschatte sanctiezwaarte bij het maken van hun keuzes. Beslissingen van deelnemers in de affectieve conditie werden daarentegen gedreven door het hot system. In deze conditie voorspelde het gevoel van deelnemers veel beter de keuzes die werden gemaakt.

Deze onderzoeksresultaten zijn niet alleen relevant op een puur theoretisch niveau maar verklaren ook deels waarom sommige maatregelen op het gebied van bestrijding van criminaliteit, zoals strenger straffen, vaak weinig opleveren: deze sancties appelleren vooral aan het rationele systeem. Maatregelen zijn vaak het meest effectief als beide systemen betrokken worden.

Jean-Louis van Gelder is als onderzoeker werkzaam op het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving. Zijn onderzoek richt zich op het maken van criminele beslissingen en de rol van affect en persoonlijkheid hierop. Hiernaast houdt hij zich bezig met het gebruik van nieuwe technologieën in criminologisch onderzoek en informaliteit in Latijns-Amerika. Reinout E. de Vries is Universitair Hoofddocent verbonden aan de afdeling Sociale en Organisatiepsychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij richt zich in zijn onderzoek op de structuur en effecten van persoonlijkheid, communicatiestijlen en leiderschap.

Bronnen

  • Van Gelder, J. L. (2012). Beyond rational choice: the hot/cool perspective of criminal decision making. Psychology, Crime & Law: DOI:10.1080/1068316X.2012.660153
  • Van Gelder, J. L. & De Vries, R. E. (2012). Traits and states: Integrating personality and affect into a model of criminal decision making. Criminology: DOI: 10.1111/j.1745-9125.2012.00276.x

Zie ook:

Lees meer over criminaliteit op Wetenschap24:

Dit artikel is een publicatie van Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR).
© Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 13 juni 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.