Je leest:

Chaos versterkt geloof in god

Chaos versterkt geloof in god

Auteur:

Mensen die in een angstige situatie het idee hebben dat ze machteloos zijn en dat dingen door toeval gebeuren, hebben de neiging deze psychologisch onplezierige situatie te ‘bestrijden’ door sterker in god te gaan geloven. Religieus geloof is daarmee volgens de Canadese onderzoekers – in ieder geval deels – een cognitieve reactie, bedoeld om beter met deze chaotische wereld om te kunnen gaan.

Geloven in een almachtige god is – in ieder geval deels – een reactie op het psychologisch onplezierige gevoel van machteloosheid in een chaotische wereld waar dingen door toeval gebeuren. Die conclusie trekken de Canadese psychologen Laurin, Kay en Moscovitch uit een experiment dat zij hielden onder 47 proefpersonen.

In dat experiment kregen de proefpersonen de opdracht zich in te leven in een angstige situatie. Daartoe kregen ze een scenario te horen, waarin ze in het donker en alleen geconfronteerd werden met een dronken zwerver die hen bedreigde met een mes. De ene groep proefpersonen werd vervolgens ‘zomaar’ gered door de politie, terwijl de andere groep zich moest voorstellen dat ze het alarmnummer belden, waarop agenten kwamen om de zwerver in te rekenen. Ondertussen werd hun huidweerstand gemeten, om te zien of ze hier inderdaad – objectief gemeten – angstig van werden. Dat bleek bij beide scenario’s het geval.

Alleen, in het donker, belaagd door een vijandige zwerver: met recht een angstige situatie. Foto: Marcos.

Na deze visualisatie bleken de groepen echter behoorlijk te verschillen in hoe angstig ze zich – volgens henzelf, dus subjectief – voelden. De proefpersonen die ‘zomaar’ gered werden – door toeval, en niet door eigen handelen – en dus machteloos waren geweest, bleken veel banger dan de groep die in het scenario zelf de politie had gebeld. Bovendien geloofde de ‘toevalsgroep’ veel sterker in het bestaan van een god die de macht heeft om in te grijpen in iemands leven.

Laurin en haar collega’s concluderen hieruit dat mensen sterker in god gaan geloven als ze machteloos staan in een angstige situatie. Uit eerder onderzoek van bijvoorbeeld Pennebaker en Stone blijkt dat zo’n gevoel – het idee dat er van alles door toeval en chaos gebeurt, zonder dat je daar invloed op hebt – psychologisch uitermate onplezierig of zelfs traumatisch is. Mensen willen dat dan ook graag vermijden, bijvoorbeeld door hun eigen invloed op de loop der dingen te overschatten of door te geloven in een soort god die de boel bestiert.

Het idee van toeval of chaos is psychologisch uitermate onplezierig. Mensen denken liever dat dingen met een reden gebeuren.

Een psychologisch middeltje tegen machteloosheid?

De Canadese onderzoekers zijn niet de enige wetenschappers die denken dat in god geloven simpelweg een cognitief proces is, bedoeld om ervoor te zorgen dat je beter met de wereld kunt omgaan. De wereldberoemde psycholoog John T. Cacioppo stelde samen met een aantal collega’s dit jaar nog voor dat religieus geloof een manier is om aan sociale uitsluiting te ontkomen. Laurin, Kay en Moscovitch gaan echter nog verder dan deze cognitieve verklaring en stellen dat in een samenleving waarin – net als hun experiment – angst en machteloosheid een grote rol spelen, het waarschijnlijk is dat mensen meer op god gaan vertrouwen. Volgens die uitleg zou de mate waarin iemand in god gelooft dan ook een rechtstreekse consequentie zijn van zaken als de maatschappelijke, politieke en culturele toestand in een land.

Het is nogal een ferme gevolgtrekking uit een onderzoek dat ook zeker zijn beperkingen kent. Zo is het aantal van 47 proefpersonen te weinig om met grote zekerheid te stellen dat het effect dat Laurin en co vonden – machteloosheid plus angst maakt meer geloof in god – niet berust op toeval. En ook durven de onderzoekers niet uit te sluiten dat het effect omgekeerd is. Het zou bijvoorbeeld kunnen dat mensen die sterk in god geloven, meer angst voelen in een situatie waarin ze machteloos zijn. Maar, zo merken de psychologen op, daarvoor is in eerder onderzoek geen basis gevonden, en voor hun conclusie wel. Verder onderzoek kan uitwijzen of geloof in god inderdaad een psychologisch middeltje tegen machteloosheid is.

Laurin en collega’s publiceerden de resultaten van hun onderzoek in het vakblad Journal of Experimental Social Psychology onder de titel ‘On the belief in God: Towards an understanding of the emotional substrates of compensatory control.’

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 24 oktober 2008

Discussieer mee

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE