Je leest:

Carl Figdor krijgt Spinozapremie voor de bestrijding van kanker met afweercellen.

Carl Figdor krijgt Spinozapremie voor de bestrijding van kanker met afweercellen.

Auteur: | 13 juni 2006

Prof. dr. Carl Figdor heeft één van de vier NWO-Spinozapremies 2006 gekregen voor zijn onderzoek naar het gebruik van afweercellen tegen kanker.

Eén van de vier NWO-Spinozapremies 2006 is toegekend aan prof. dr. Carl Figdor, voor zijn baanbrekende onderzoek naar het gebruik van afweercellen tegen kanker. Figdors groep richt zich vooral op één celtype dat een centrale rol heeft bij de afweer: dendritische cellen.

Carl Figdor onderzoekt of het mogelijk is het menselijk afweersysteem – het immuunsysteem – te gebruiken om kanker te bestrijden. Hij heeft vooral aandacht voor de dendritische cel, die als taak heeft vreemde indringers zoals virussen en bacteriën vroeg op te merken en zo het immuunsysteem te alarmeren. Hoe dat precies werkt en hoe je in dat proces zou kunnen ingrijpen om tumoren te bestrijden is onderwerp van Figdors onderzoek.

In 2000 verwierf hij wereldfaam met de ontdekking van het DC-SIGN receptoreiwit dat een belangrijke rol speelt in het binden en opnemen van het HIV-1 virus in dendritische cellen. Als een paard van Troje dragen deze geïnfecteerde dendritische cellen bij aan verdere verspreiding van de ziekte. Zijn eerste twee publicaties hierover in het wetenschappelijke tijdschrift Cell zijn al meer dan duizend keer geciteerd. Ze hebben inmiddels aanleiding gegeven tot zo’n vierhonderd artikelen over dit molecuul, van andere onderzoekers vanuit de hele wereld.

Carl Figdor (26 juni 1953, ’s Hertogenbosch) studeerde in 1979 cum laude af in de biologie aan de Universiteit Utrecht. In 1982 promoveerde hij op een onderzoek aan het Nederlands Kanker Instituut, waar hij tot 1994 werkte. In 1992 werd hij benoemd tot hoogleraar aan de Universiteit Twente. In 1994 volgde zijn benoeming tot hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Carl Figdor is een van de wereldleiders op het gebied van immunotherapie van kanker. Hij onderzoekt in het Radboudumc niet alleen celbiologische fenomenen op een fundamenteel niveau, maar heeft altijd de potentiële toepassingen in het vizier. Beeld: Radboud Universiteit

Tumorimmunologie

Het inzetten van het menselijk afweersysteem bij de bestrijding van kanker heet tumorimmunologie. Het is een relatief jong wetenschapsgebied waaraan het moleculaire en celbiologische onderzoek van Figdor een belangrijke bijdrage levert. In de afgelopen jaren ontdekte zijn groep een aantal nieuwe moleculen die essentieel zijn voor het goed functioneren van de dendritische cel.

In de toepassing bij kankertherapie gebruiken de Nijmeegse onderzoekers een aantal eiwitten van kankercellen om de dendritische cellen te verleiden een sterke afweerrespons tegen tumoren in gang te zetten. Ze laden de cellen als het ware op met deze eiwitten, waarna ze bij patiënten als vaccin toegediend worden.

Artistieke weergave van een dendritische cel. Bron: www.immusystems.de

In experimentele patiëntenstudies is inmiddels aangetoond dat dendritische cellen de groei van een tumor een halt kunnen toeroepen. Verder onderzoek moet antwoord geven op vragen als wat de meest effectieve manier is om de cellen te activeren en hoe de cellen het beste aan een patiënt zijn toe te dienen; bijvoorbeeld via het bloed of via de huid.

Met geavanceerde technieken brengen de onderzoekers in beeld hoe goed de dendritische cellen in het tumorweefsel doordringen. Ook kijken ze wat voor afweerrespons de cellen uitoefenen. Dit onderzoek draagt zo bij aan het ontwikkelen van vaccins waarmee artsen kankerpatiënten kunnen behandelen.

Schematische weergave van de activiteit van het afweersysteem. Een dendritische cel herkent een kankercel aan de eiwitten op de oppervlakte van de tumorcel. De dendritische cel analyseert de eiwitten, neemt ze vervolgens op, breekt ze af en vervoert ze in hapklare brokken naar andere afweercellen (lymfocyten): vreetcellen, B-cellen en kikkercellen. Die kennen dan de oppervlakte-eiwitten van de kankercel en ondernemen actie. Vreetcellen nemen tumorcellen op en ‘verteren’ ze, B-cellen maken antistoffen die zich binden aan de tumorcel om deze, al dan niet in samenwerking met kikkercellen, onschadelijk te maken. Kikkercellen geven eiwitten (cytokinen) af die de kankercel aantasten. Als deze tegenaanval faalt, kan de tumorcel zich via een bloedvat verplaatsen en elders een uitzaaiing veroorzaken. Infografiek beschikbaar gesteld door het Reformatorisch Dagblad. Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Honderd patiënten

In de toekomst hoopt Figdor zelfs preventieve vaccins te ontwikkelen die bijvoorbeeld erfelijke vormen van kanker zouden kunnen voorkomen. Dat zou echt een hele belangrijke wetenschappelijke doorbraak zijn. Maar wie zou denken dat tumorimmunologie de sleutel is tot het uitbannen van alle kanker macheert ver voor de muziek uit.

Het Radboudumc stelt in een persbericht naar aanleiding van Figdors Spinozapremie dat immunotherapie altijd zal bestaan naast behandelvormen als chirurgie, radio- en chemotherapie. Niet alle vormen van kanker kunnen er bovendien mee bestreden worden. Het gaat met name om melanomen (huidkanker), beenmergkanker en niercelkanker.

Het zal ook nog wel even duren voordat de immunotherapie, die nog in een experimenteel stadium verkeert, als ‘reguliere behandeling’ kan worden gezien. Sinds 1999 zijn 100 patiënten behandeld die niet meer op een andere wijze konden genezen. Bij 20 van hen is de toestand stabiel of is de ziekte niet meer aantoonbaar aanwezig.

Omdat het gaat om een experimentele behandeling, wordt deze niet vergoed door de ziektekostenverzekeraars. Om patiënten toch te kunnen helpen is in 2004 de Stichting Nijmeegs Offensief Tegen Kanker (N.O.T.K.) opgericht. De Stichting N.O.T.K. organiseert acties en haalt geld op voor meer onderzoek.

Opname met de elektronenmicroscoop van een dendritische cel. Bron: dr. William Bowers, University of South Carolina

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 13 juni 2006

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.