Je leest:

Boze burger is zo boos nog niet

Boze burger is zo boos nog niet

Auteur: | 25 maart 2011

Vroeger was alles beter: de burgermeester was nog te vertrouwen, de kinderen waren braaf en de koffie bij de buren stond altijd klaar. Tenminste, dat lijken veel Nederlanders te denken. Uit een nieuw rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) blijkt dat een meerderheid van de Nederlanders positiever is over het verleden dan over het heden. Is dat zorgelijk of valt het wel mee met de onvrede en het onbehagen?

Het SCP houdt de vinger aan de pols van de publieke opinie. Elk kwartaal komt het met een rapport over hoe burgers over hun eigen leven, de samenleving en de politiek denken. Zo hopen de onderzoekers (en in hun kielzog, politici en beleidsmakers) greep te krijgen op wat er in ons land speelt. De doorwrochte rapporten geven niet alleen inzicht in plotselinge veranderingen maar ook in langetermijntrends.

Overdosis nostalgie

Eén van de opmerkelijke bevindingen waar het SCP nu in zijn verdiepingsstudie mee naar buiten komt, is dat Nederlanders aan een overdosis nostalgie lijken te lijden. “Er ligt een gouden gloed over het verleden,” zo schrijven de betrokken onderzoekers Paul Dekker en Josje den Ridder. “Als we vragen in welke richting Nederland zich ontwikkelt verwijzen mensen regelmatig naar het verleden om aan te geven dat het toen beter was. Het verleden is een positief referentiepunt.”

Welk verleden dan zo veel beter was, blijft een beetje onduidelijk. Er doemt een beeld op van die goeie ouwe tijd uit Ja Zuster Nee Zuster, Dik Trom en ’t Schaep met de 5 pooten. Volgens veel Nederlanders is ‘toen’ in ieder geval de tijd van verdraagzaamheid en veiligheid, toen we nog respectvol met elkaar omgingen en er minder problemen waren met niet-westerse migranten.

Vorig jaar door een roze bril

Cultuurwetenschappers weten natuurlijk al wel langer dat de mens de neiging heeft het (verre) verleden op te hemelen. Maar het SCP heeft nu ontdekt dat zelfs ‘vorig jaar’ al met een gouden gloed is overladen. De onderzoekers hebben namelijk dezelfde mensen elk kwartaal weer opnieuw gevraagd naar hun mening over politiek en economie. En wat bleek? “Mensen vinden vaak dat de economische en politieke situatie verslechterd is, terwijl dat niet blijkt uit de rapportcijfers waarmee ze de economie of de politiek waarderen,” aldus Josje den Ridder. Ook al geven mensen gewoon netjes keer op keer een mager zesje, tóch hebben ze het gevoel dat vorig jaar een tijd van zevens en achten was.

Rapportcijfers geven dus een ander beeld van de stemming in het land dan gesprekken met burgers. Dat is problematisch. Want terwijl opinieonderzoekers en beleidsmakers het idee krijgen dat het tevredenheidsklimaat redelijk stabiel is, blijkt de gevoelstemperatuur onder burgers anders uit te slaan.

En die burgers hechten meer waarde aan het gevoel dan aan de cijfers, zo blijkt ook uit het SCP-onderzoek. Want toen deelnemers tijdens de groepsgesprekken werden geconfronteerd met het feit dat de cijfers die ze zelf hadden gegeven, niet overeen kwamen met hun idee dat het in Nederland bergafwaarts gaat, relativeerden ze de cijfers (“ach, een zes of een zeven, wat maakt dat nou uit?”) in plaats van hun gevoel bij te stellen (“o, misschien valt het dan toch wel mee met die verslechtering”).

Er wordt wel eens gezegd dat Nederland een land van klagers is. Het SCP lijkt dit te bevestigen: over de samenleving zijn we ontevreden en over de politiek negatief. Al zijn we over ons eigen, persoonlijke leven wél tevreden – bijzonder tevreden zelfs.

Gevaarlijk onbehagen?

De gouden gloed en het pessimisme zijn onderdeel van een algemener onbehagen dat in Nederland rondwaart. De onderzoekers spreken over onvrede en collectieve machteloosheid – het gevoel dat het allemaal slechter gaat en het tij niet te keren valt. Zoals het voorbeeld van de gouden gloed laat zien, verdwijnt het onbehagen niet zomaar, zelfs niet met harde cijfers in de hand.

De vraag is of we ons zorgen moeten maken over dit vage onbehagen. Aan de ene kant wel: zo’n kwart van de Nederlanders heeft last van groot maatschappelijk onbehagen – dat wil zeggen dat ze een onbehagenscore van meer dan 70 hebben (zie tabel). Dat zijn een hoop ontevreden mensen, die zich niet helemaal thuis voelen in onze samenleving. Volgens de analyses van het SCP zit de pijn vooral bij lageropgeleiden, Limburgers, thuiszitters, Telegraaf-lezers en PVV-stemmers (categorieën die natuurlijk ook gedeeltelijk overlappen).

Mensen met een hoge onbehagenscore (van meer dan 70 op een schaal van 1 tot 100) zijn het minstens eens met 9 van de 12 stellingen.

Of valt het mee?

Aan de andere kant vindt het SCP dat paniek onnodig is. Het is volgens de onderzoekers overdreven om te schreeuwen dat het land in brand staat. In vergelijking met andere landen is het Nederlandse ontevredenheidspeil namelijk relatief laag. Nederland behoort zelfs tot de Europese top vijf als het gaat om het gemiddelde vertrouwen van burgers in politieke instituties, overheid en medemens. Er is onbehagen, maar er zijn ook net zo veel, zelfs meer, tevreden mensen die de regering, de rechter en de buren vertrouwen. “Misschien doet Nederland het slecht, maar elders is het in ieder geval niet beter”, schrijven de onderzoekers.

Bovendien blijken zelfs de boze burgers een stuk milder en genuanceerder als ze worden gevraagd hun eerste reacties toe te lichten. Uit de groepsdiscussies van het SCP blijkt dat mensen óók vinden dat criminaliteit eigenlijk van alle tijden is en niet alle politici zakkenvullers zijn. Maar voor zo’n antwoord is op een enquêtelijst geen ruimte.

Dat is dan ook misschien wel de belangrijkste boodschap van de SCP-rapporten: opinieonderzoek is een groot goed, maar achter de cijfers en aangekruiste “mee eens”-hokjes ligt een ingewikkelder, soms zelfs tegenstrijdig, verhaal verborgen. De mening van de burger is genuanceerder dan opinieonderzoekers, journalisten en politici denken.

Zie ook:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 25 maart 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.