Je leest:

Borstvoeding van een vreemde

Borstvoeding van een vreemde

Het gebruik van minnen in de Romeinse tijd

Auteur: | 16 november 2011

Op internetfora wordt verhit gediscussieerd over de kwestie: borstvoeding of flesvoeding? Moedermelk bevat natuurlijke voedingstoffen. Bovendien ontstaat tijdens het voeden een intieme moeder-kindrelatie. Doet een moeder die de fles geeft haar kind tekort? In de Romeinse tijd woedde een soortgelijke discussie: moeder of min?

In de rijke families van de Romeinse elite werd vaak gebruik gemaakt van een voedster, een nutrix in het Latijn. Vaak was dit bittere noodzaak, want veel moeders overleefden de bevalling niet. Om de baby in leven te houden, huurde de vader des huizes vaak snel een professionele voedster in. Of hij wees één van zijn slavinnen aan om het kind te voeden. Deze baby’s dronken dus wel moedermelk, maar niet die van hun eigen moeder. Maar ook als een vrouw gezond en eigenlijk prima in staat was om haar baby te voeden, kregen kinderen in elitaire families vaak een nutrix. Waarom?

Een terracotta beeldje (ca. 330-300 v. Chr.) van een oudere voedster met een baby.
Trustees of the British Museum

Meestal had dit te maken met het ideaalbeeld waaraan de matronae, de vrouwen van de Romeinse elite wilden voldoen. Zij zagen borstvoeding geven als lichamelijke arbeid waarbij je bovendien deels uit de kleren moest. Soms werd borstvoeding zelfs in verband gebracht met dieren die hun jongen zogen, een ongewenste associatie voor de kuise matronae.

Voor andere moeders speelden veel praktischere redenen mee. Ook in de Oudheid was namelijk al bekend dat vrouwen terwijl zij borstvoeding geven, minder vruchtbaar zijn. Als de moeders hun kindje niet zelf voedden, maar het uitbesteedden aan een min, konden zij in theorie dus snel weer zwanger worden. In tijden waarin de kindersterfte hoog was en de druk om voldoende nakomelingen te hebben groot, kan ook dit een reden zijn geweest om een nutrix aan te stellen.

Kritiek

De matronae die op een voedster vertrouwden, konden – net als veel moderne flesvoedende moeders – rekenen op een storm van kritiek. Volgens de klassieke filosoof Plutarchus (46 tot ca. 120 n. Chr.) was de liefde van ingehuurde voedsters of slavinnen nep en geforceerd. De redenaar Quintilianus (35 – 100 n. Chr.) maakte zich ernstige zorgen over de taalontwikkeling van kinderen die leerden praten van voedsters die zelf niet eens fatsoenlijk Grieks of Latijn spraken. Hij doelt daarmee op slecht opgeleide slavinnen uit de provincies van het Romeinse Rijk.

De filosoof Favorinus van Arles (ca. 85-160 n. Chr.) beschuldigde matronae die een voedster inschakelden van ijdelheid. Zij waren volgens hem bang hun jeugdige uiterlijk te verliezen en zetten daarom hun kind op de tweede plaats. Door de borstvoeding uit te besteden, was het volgens Favorinus niet mogelijk een intieme band met de baby op te bouwen. Dit bracht de emotionele ontwikkeling van het kind in gevaar. Ook tegenwoordig is dit een veelgehoord verwijt aan het adres van moeders die hun kind niet de borst, maar de fles geven.

Maar was die beschuldiging van emotionele verwaarlozing wel terecht? Reliëfs zoals op de afbeelding hieronder laten zien dat de nutrix de baby vaak niet alleen voedde, maar ook waste en wiegde. In geschriften lezen we bovendien dat voedsters met de kindjes speelden en liedjes voor ze zongen.

Deze Romeinse grafsteen (ca. 250-300 n. Chr.) werd opgericht door de nutrix Severina voor haar overleden voedsterkind. In het medaillon bovenaan zijn portret.
Anne Sparreboom

Netjes en aardig

Grafstenen van kinderen die kort na hun babytijd of enkele jaren later overleden, werden vaak opgesteld door de ouders én de nutrix. Uit dit grafschrift kunnen we opmaken dat er soms zelfs plek was voor de min in een familiegraf: “Gewijd aan de schimmen van de overledene. Proculinus heeft gezorgd voor de oprichting van dit grafmonument, voor zichzelf, voor zijn plichtsgetrouwe echtgenote Valeria en voor Amabile, de nutrix van zijn zoons”.

In zijn boek over vrouwenziekten ‘Gunaikeia’ beschreef dokter Soranus van Ephese (1e -2e eeuw n. Chr.) waar men op moest letten bij het uitkiezen van een min. Het moest een gezonde vrouw zijn, niet jonger dan twintig en niet ouder dan veertig jaar. Het was het beste als haar borsten niet te groot waren maar ook niet te klein. Daarnaast was het volgens Soranus belangrijk dat de nutrix netjes en aardig was en een stabiel karakter had.

Hij drukte zijn lezers op het hart dat de voedster de tepel als het kindje sliep niet in de mond mocht laten zitten, want dan zou het kunnen stikken. Uit deze praktische adviezen kunnen we afleiden dat in ieder geval een deel van de ouders veel aandacht besteedde aan het uitkiezen van een goede nutrix.

De baby’s van de lagere standen waren waarschijnlijk vaak slechter af. Gezinnen die geen slaven hadden of niet over voldoende financiële middelen beschikten om een nutrix in te huren, waren in noodgevallen aangewezen op de hulp van vrouwen in de familie- of kennissenkring die borstvoeding konden geven. Als ook dit niet mogelijk was, kregen de zuigelingen melk van dieren of ander zacht voedsel. Dit leidde waarschijnlijk vaak tot ziekte en sterfte omdat baby’s dit voedsel niet goed konden verteren en de hygiënische situatie slecht was.

Slavinnen hadden vaak helemaal niets te zeggen over wat er met hun pasgeboren kindje gebeurde. Slavenbaby’s werden door de dominus (de heer) namelijk soms bij een voedster ondergebracht zodat de slavinnenmoeders konden blijven werken. Soms voedde één slavin of een professionele voedster meerdere zuigelingen, een heel efficiënte methode waarbij zo weinig mogelijk arbeidskracht verloren ging. Waarschijnlijk werden ook vondelingen soms door een slaveneigenaar bij een voedster ondergebracht met als doel het kind, als het groter was, als slaaf te gebruiken.

Op de zijkant van de grafzerk staat een afbeelding van de nutrix Severina die haar voedsterkindje in zijn wiegje legt.
wikimedia commons

Contracten

Er zijn voedstercontracten gevonden waarin werd vastgelegd hoe lang, hoe vaak en voor hoeveel geld een nutrix een baby zou voeden. De meeste van deze contracten werden afgesloten door slavenhouders en professionele voedsters: vrije vrouwen die hiermee geld verdienden.

Ook stond er vaak in aan welke regels de min zich moest houden: zij mocht in de afgesproken periode geen alcohol drinken en geen seks hebben. Men geloofde namelijk dat dit slecht was voor de kwaliteit van haar melk.

Op een aantal contracten staat zelfs vermeld welke boete de min moest betalen als zij zich niet aan deze regels hield. Blijkbaar stelden niet alle voedsters het welzijn van het kind zonder meer voorop. Duidelijk is wel dat degene die de voedster aanstelde in deze gevallen zijn uiterste best deed om ervoor te zorgen dat de baby goed gevoed werd en gezond was.

Een groot deel van de Romeinse kinderen werd dus om uiteenlopende redenen door nutrices gevoed. Bij vrouwen uit de elite was dit vaak een bewuste en weldoordachte keuze, die begrepen kan worden als we bedenken welke ideeën in die tijd bestonden over moederschap en de opvoeding. Net als crèches en flesvoeding een onderdeel zijn van onze moderne maatschappij, pasten nutrices in de wereld van de Romeinse elitaire familie. In andere gevallen was het gebruik van een voedster noodzakelijk. Bijvoorbeeld als de moeder was overleden bij de bevalling of in het geval van slavenkinderen en vondelingen.

In ieder geval is duidelijk geworden dat een kind dat werd gevoed door een nutrix niet per se slechter af was dan een baby die bij zijn eigen moeder dronk. Soms was de relatie tussen voedster, voedsterkind en familie zelfs heel goed, de nutrix was dan zeker geen vreemde.

Anna Sparreboom is promovendus Oude Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.

Dit artikel is een publicatie van Kennislink (correspondentennetwerk).
© Kennislink (correspondentennetwerk), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 16 november 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.