Je leest:

Biodiversiteit als lust

Biodiversiteit als lust

Auteur: | 6 december 2012

Een blauwe vinvis weegt ongeveer 150 ton en is daarmee het grootste en zwaarste dier op aarde. De tong van de vinvis weegt alleen al 3000 kilo, zoveel als een Indische olifant.

Deze reus eet een van de kleinste diertjes op aarde: plankton, dat maar 1 cm groot is. Toch maken de vinvis en het plankton deel uit van hetzelfde ecosysteem en zijn ze van elkaar afhankelijk. Veel mensen vinden dit prachtig; of ze nu meegaan met een walvisexcursie, naar Planet Earth op televisie kijken, of alleen maar over de blauwe vinvis lezen. Ze genieten van de natuur en de biodiversiteit die daar te vinden is. Maar is dat ook een reden om biodiversiteit te beschermen? Waarom vinden mensen biodiversiteit belangrijk? En moet je de biodiversiteit ook beschermen als deze niet direct nuttig voor mensen is?

Shutterstock

Waarde

Als mensen iets belangrijk vinden, zeggen ze dat dit waarde heeft. Waarde is dus de eigenschap van een ding, die je vertelt welke betekenis het heeft. Maar welke waarde? Daarvoor zijn verschillende definities en zij worden op verschillende manieren ingevuld. Een nieuwe fiets is bijvoorbeeld 900 euro waard. Zo’n geldwaarde maakt het mogelijk de fiets te vergelijken met andere fietsen, of met een computerspel: de fiets is 18 computerspelletjes van 50 euro waard. Geld is niet de enige manier om waarde uit te drukken. Een fiets is ook een manier om je sneller te verplaatsen, zonder afhankelijk te zijn van iemand met een rijbewijs. In dat geval is de waarde van een fiets: de ‘vrijheid om te gaan waar ik wil’ of ‘nodig om me snel te verplaatsen’.

De waarden die bij deze betekenissen horen, zijn vrijheid en instrumentele waarde. Instrumentele waarde betekent dat iets belangrijk voor ons is, omdat het nuttig is. Geld is een goed voorbeeld van iets wat instrumentele waarde heeft. Geld is goed of waardevol, omdat het tot goede dingen leidt. Je kunt er namelijk dingen mee kopen die je helpen te overleven, of die je plezier en geluk geven. Geld is dus een instrument in het bereiken van het goede, en daarmee van instrumentele waarde.

Hoeveel is de natuur waard als deze geen nut voor de mens heeft?
Shutterstock

Ook aan biodiversiteit kunnen verschillende soorten waarde worden toegekend als reden om haar te beschermen. Zoals een instrumentele waarde. In de westerse geschiedenis is de natuur, en daarmee biodiversiteit vooral gezien als iets voor de mens om te gebruiken. Dat geldt ook voor dieren. Maar als bepaalde ecosystemen of soorten geen enkel nut hebben voor mensen, kunnen we die dan vernietigen of laten uitsterven?

Emmen en Nelson Mandela

Veel mensen noemen de intrinsieke waarde van planten en dieren als reden de biodiversiteit te beschermen. De korte definitie van intrinsieke waarde is: het tegenovergestelde van instrumentele waarde. Het is de waarde die een ding heeft omwille van zichzelf, dus zonder dat het jou ten goede komt. Zoals een vriend die je waardeert omwille van hemzelf, niet om er profijt van te trekken.

Zo is het ook met natuur en milieu, bedacht men in de vorige eeuw, toen bleek dat deze onder druk stonden. Als de natuur omwille van zichzelf waarde heeft, voorkom je dat zij aan het kortste eind trekt bij een conflict met menselijke belangen. De integriteit, stabiliteit en de schoonheid van een ecosysteem zijn zo belangrijk dat men ze niet mag vernietigen. Ze hebben intrinsieke waarde. ‘Intrinsieke waarde betekent dat we niet veroveraars van de natuur zijn, maar medeburgers van de aarde, samen met alle andere planten en dieren’, zegt dr. Jozef Keulartz, toegepast filosoof van Wageningen UR.

Je kunt ook zeggen dat diversiteit zelf waarde heeft. De gigantische verscheidenheid aan soorten en ecosystemen is een vorm van rijkdom. Als een soort uitsterft, verdwijnt er een manier van leven en een perspectief op de wereld dat nooit meer terugkomt, vindt dr. Martin Drenthen van de Radboud Universiteit, die dit vergelijkt met het verdwijnen van de Drentse plaats Emmen uit Nederland.

Als Emmen verdwijnt, zal er een manier van leven verdwijnen, namelijk ‘leven als een Emmenaar’. ‘Voor mij persoonlijk is dat misschien niet zo erg, omdat ik nog nooit in Emmen ben geweest. Ook vind ik Emmen niet heel bijzonder. Maar dat betekent niet dat ik niet het belang van Emmen kan erkennen, ook al ligt dit buiten mijn directe persoonlijke ervaring. Zo ken ik Nelson Mandela niet persoonlijk, toch vind ik hem een belangrijke persoon. De waarde en betekenis van Mandela of Emmen zijn misschien niet direct aan mijn persoonlijke beleving gekoppeld, maar ik kan wel het belang van beiden erkennen.’

De waarde van diversiteit geldt voor planten en dieren, maar ook voor bijvoorbeeld talen en culturen. De mens mag al die verschillen niet zomaar weggooien of kapot maken. Doodzonde als we alleen nog maar MacDonalds en PizzaHut hebben en geen lokale gerechten meer. Mensen waarderen variatie. Dat is een reden om biodiversiteit te beschermen: de waarde van diversiteit.

Schoonheid en wildheid

Een derde reden om biodiversiteit te beschermen is: schoonheid of esthetische waarde. Veel mensen vinden de natuur mooi. Maar wat dan precies? Uit onderzoek van de Amerikaanse Yale University blijkt dat Amerikanen een savanneachtig landschap het mooist vinden. Afwisselend bomen, struiken en open stukken, daar voelen ze zich het prettigst bij. Misschien wel omdat de mens ooit in Afrika in zo’n landschap geëvolueerd is. ‘Een landschap moet een beetje mysterieus zijn om mooi te wezen. Je moet niet alles in één oogopslag kunnen zien’, stelt Keulartz. ‘Een monocultuur, zoals een veld met alleen maar aardappelen, wordt overwegend niet mooi gevonden.’

‘Tegelijkertijd moet een landschap voor een deel ook bekend of vertrouwd zijn.’ Voor de biodiversiteit heeft deze visie weinig consequenties. Een landschap kan ook mooi zijn zonder het maximale aantal soorten. Maar er is wel een ondergrens om niet te vervallen tot een monocultuur. Sommige mensen zeggen dat ze wilde natuur belangrijk vinden. Bedoelen ze dat de natuur onaangeroerd, oorspronkelijk, zonder menselijke sporen moet zijn? Dan verliest de natuur automatisch haar morele waarde. Want iets kan alleen maar waarde of een betekenis hebben als het iets met jou te maken heeft, en hoe kan dat als het ongerept, misschien zelfs onbekend is? Dat maakt wildheid een lastig begrip.

De definitie van natuur is lastig. Zijn deze plantjes tussen straatklinkers ook natuur?
Shutterstock

Drenthen denkt dat alle aandacht voor biodiversiteit geen handige strategie is om de natuur te beschermen. ‘Het is een erg technisch begrip, maar tegelijkertijd ook een moreel begrip geworden. Dat schept verwarring en het leidt af. Soortenrijkdom heeft zeker waarde, maar in de discussie van vandaag worden verschillende betekenissen van biodiversiteit met elkaar verward.’

Verdwijnen van biodiversiteit is geen drama

Niet iedereen vindt biodiversiteit het beschermen waard. Filosoof Bas Haring, bijzonder hoogleraar Publiek Begrip van Wetenschap aan de Universiteit Leiden, bijvoorbeeld. Haring schreef het boek Plastic Panda’s, waarin hij stelt dat het verdwijnen van biodiversiteit helemaal niet zo’n grote ramp is. ‘Het verdwijnen van biodiversiteit is een logisch gevolg van onze huidige wereld. Biodiversiteit ontstaat door versnippering, maar de mens verbindt al die plekken met elkaar. Dus de biodiversiteit verdwijnt. Is dat erg? Ik vind van niet. Het gebeurt, en dat vind ik neutraal of hooguit jammer.’

Of het erg is dat biodiversiteit verdwijnt, hangt natuurlijk af van je waarden. Haring meent dat iets alleen waarde kan hebben als een mens dat ergens aan toekent. Dus een cactus is alleen van waarde als jij of ik die cactus leuk vinden. Alleen mensen kunnen dus iets waardevol vinden. ‘Als mensen het hebben over intrinsieke waarde, dan vind ik dat onbegrijpelijk. Ik geloof niet dat intrinsieke waarde bestaat.’ Haring staat hiermee in een lange traditie van filosofen die menen dat alle waarde die mensen ergens aan toekennen de projectie is van hun eigen gevoel op dat ding.

In Plastic Panda’s schrijft Haring iets soortgelijks: ‘Wat uiteindelijk, uiteindelijk, uiteindelijk van waarde is, is goed in je vel zitten.’ Deze stelling houdt in dat dingen zonder gevoel, zoals planten, geen waarde in zichzelf hebben. Mensen, of bijvoorbeeld ook varkens in de bio-industrie kunnen wel goed in hun vel zitten. Die ervaring telt, en dat geeft hen waarde. Maar voor soorten of ecosystemen geldt dat niet. Daarom gelooft Haring niet in intrinsieke waarde.

De dierentuin als oplossing

Als we soorten willen redden van uitsterven, lijkt een dierentuin een goede oplossing: alle soorten netjes bij elkaar, menselijke en medische hulp beschikbaar om te overleven en het kost weinig ruimte. Een perfecte oplossing om de biodiversiteit te beschermen?

Dierentuinen zijn inderdaad een schakel in natuurbeschermingsprogramma’s. Ze proberen zich meer en meer te richten op de dieren uit de eigen, lokale natuur en kunnen zo samenwerken met wildparken waar de dieren leven zoals ze altijd doen. Toch zijn er wel problemen.

Allereerst omdat biodiversiteit niet alleen uit soorten bestaat. Het beschermen van soorten in een dierentuin is geen oplossing voor het verdwijnen van ecosystemen of genetische diversiteit. Bovendien worden dieren in de dierentuin tam en zijn ze dus heel kwetsbaar voor roofdieren als ze worden teruggeplaatst in de natuur.

Daarnaast kun je je afvragen of er niet iets wezenlijks verloren gaat als dieren alleen nog in dierentuinen leven. Veel mensen vinden een roofvogel in de dierentuin iets triests hebben; die hoort als een machtig dier hoog in de lucht te zweven. Dat mis je in de dierentuin.

Tenslotte waarderen mensen echtheid. Stel je voor dat je in de bergen aan het wandelen bent en je ziet een grote adelaar vliegen. Het is een prachtig gezicht, je geniet ervan. Als je terug bent bij je hotel, hoor je dat de reisorganisatie tamme adelaars daar speciaal laat vliegen voor toeristen. Ben je dan teleurgesteld? Als dat inderdaad zo is, dan is een dierentuin als vervanging nooit een oplossing voor het beschermen van biodiversiteit.

Waarom zou je planten en dieren in het wild behouden als je ze veel beter kunt zien in een dierentuin?

Mirjam van het Groenewoud-Groot, NWO, Den Haag

Lelijke natuur

Hoe zit het met de andere waarden? Haring twijfelt. Dat mensen een zekere variatie waarderen, is wel een reden om de biodiversiteit te beschermen. Als veel mensen die belangrijk, mooi of leuk vinden, wil je die beschermen. Maar, zegt hij, ‘dat betekent nog niet dat je ook de biodiversiteit wil beschermen. Biodiversiteit is namelijk een nogal technisch begrip van wetenschappers. Het is een wiskundige maat voor variatie.’

In zijn boek betoogt Haring dat ook het begrip ‘soort’ een verzonnen, menselijk begrip is. Als een soort verdwijnt, verdwijnt er dus feitelijk alleen een verzonnen categorie. En dat vindt hij niet zo erg. ‘Er zijn grotere problemen. Ik denk dat er geen ramp gebeurt als het uitsterven van soorten doorgaat. Bij te veel afname van biodiversiteit wordt de natuur instabiel, maar daar merken we in Nederland weinig van. Op eilanden en in het regenwoud verandert wel veel; daar verdwijnen unieke soorten en er komen gewone soorten voor terug. Dat is geen drama. Of eigenlijk, er is geen wetenschappelijk bewijs voor zo’n drama.’

Dit artikel is een publicatie van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
© Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 06 december 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.