Je leest:

Betere slagkracht voor vaccins

Betere slagkracht voor vaccins

Auteur: | 1 februari 2011

Vaccins waar je alleen eiwitten in stopt, werken vaak niet zo goed. Zo zijn pogingen om een eiwitvaccin ter voorkoming van hiv te ontwikkelen tot op heden nog niet geslaagd. Viroloog Rogier Sanders bedacht een unieke benadering om dergelijke inentingen te verbeteren. Met een Vidi-subsidie van NWO bouwt hij voort op het eerste succes bij proefdieren.

Het recept voor een traditioneel vaccin is eenvoudig: men neme een levende, inactief gemaakte of afgezwakte ziekteverwekker, en men spuit deze in. Het afweersysteem doet vervolgens de rest. Verkenners van het immuunsysteem zien het virus of de bacterie voor het eerst, en zetten een keten van reacties in gang. De binnendringer wordt gemeld, compleet met signalement, waarop – om maar in oorlogstaal te blijven – soldaten geproduceerd worden, die korte metten moeten maken met de boosdoener. En om het geheel af te maken: het signalement blijft opgeslagen in het geheugen van de afweer. Zodat bij een nieuw bezoek van de ziekteverwekker de soldaten razendsnel paraat zijn en onmiddellijk de indringer herkennen.

Een mooi mechanisme, dat ziektes als difterie, de bof, mazelen en polio sinds jaar en dag flink heeft teruggedrongen. Helaas is de traditionele methode niet voor iedere besmettelijke ziekte geschikt. Neem bijvoorbeeld hiv, het Human Immunodeficiency Virus. ‘Als je het hele aidsvirus in afgezwakte vorm in een vaccin stopt, dan kan het toch zo veranderen dat het weer gevaarlijk wordt. Dat risico is te groot. Ook als je het probeert te inactiveren, weet je nooit zeker dat je honderd procent van het virus hebt uitgeschakeld. Bovendien werken geïnactiveerde hiv-vaccins niet goed’, vertelt viroloog Rogier Sanders.

‘Daarom proberen onderzoekers het met delen van hiv, zoals de envelopeiwitten die aan de buitenkant van het virus zitten.’ Veel succes heeft dat echter nog niet opgeleverd. Dergelijke vaccins kunnen het afweersysteem onvoldoende aanzwengelen. Met andere woorden: de afweer reageert zo slap dat er onvoldoende soldaten gemobiliseerd worden. ‘Steeds opnieuw stuiten onderzoekers die aan een eiwitvaccin werken op dezelfde hindernissen’, vertelt Sanders. ‘Ten eerste wekt het envelopeiwit dat voor het vaccin wordt gebruikt onvoldoende antistoffen op. Bovendien blijven zij niet lang in het lichaam aanwezig. Na vijftig dagen is het aantal antistoffen gehalveerd.’ Zo’n vaccin zou maar heel kort bescherming bieden. Een nog groter probleem van de huidige experimentele eiwitvaccins is dat de opgewekte antistoffen hiv niet remmen. Sanders: ‘Dat heeft te maken met de structuur van het gebruikte envelopeiwit, die erop gericht is om het opwekken en herkennen van virusremmende antistoffen te minimaliseren.’

Dogma

De viroloog hoopt een eiwitvaccin te ontwikkelen dat voldoende afweercellen op de been brengt, zodat ze samen daadwerkelijk een vuist kunnen maken tegen chronische infecties als hiv. ‘Tegenwoordig wordt vaak een adjuvant aan een vaccin toegevoegd om het effectiever te maken’, legt hij uit. Een adjuvant maakt de afweer attent op de geïnjecteerde ziekteverwekker, zodat een hoop verschillende immuuncellen meteen een kijkje komen nemen. ‘Maar niet iedere cel die het vaccin ziet, wordt actief’, zegt Sanders.

Daarom gaat hij het op een andere manier aanpakken. Hij wil gericht afweercellen activeren, met behulp van een molecuul dat hij aan het vaccin toevoegt. Welk molecuul daarvoor het meest geschikt is, gaat hij uitzoeken met behulp van een Vidi-subsidie van NWO, die bedoeld is voor het opzetten van een groep researchers en een eigen onderzoekslijn.

Small
Viroloog Rogier Sanders hoopt een vaccin te ontwikkelen dat goed werkt tegen chronische infecties zoals hiv.
Wikimedia Commons

Sanders heeft zo zijn eigen ideeën over het type afweercellen dat het best geactiveerd kan worden. ‘Binnen de virologie heerst het dogma dat je je pijlen moet richten op de dendritische cellen. Daarvan zitten er een heleboel in de huid en de slijmvliezen, en zij zijn degenen die een vaccin het eerst zien. Maar dendritische cellen knippen de aangeboden eiwitten stuk en presenteren die aan andere afweercellen, de T-cellen. Terwijl je de productie van antistoffen alleen goed op gang kunt krijgen, als je het intacte eiwit aan B-afweercellen laat zien.’ Daarom kiest Sanders voor het rechtstreeks activeren van B-cellen. Deze produceren antistoffen die ziekteverwekkers moeten doden. ‘Nog niet eerder kozen onderzoekers voor deze benadering’, vertelt de viroloog.

Daadwerkelijk afgeremd

Onlangs rondde Sanders een studie af bij konijnen die bewijst dat het door hem bedachte concept werkt. Hierbij maakte hij gebruik van een eiwitvaccin in combinatie met het molecuul APRIL, waarvan al bekend is dat het zich aan B-cellen hecht en ze activeert. De konijnen maakten meer antistoffen aan tegen hiv. Omdat konijnen geen aids kunnen krijgen, is aanvullend laboratoriumonderzoek gedaan. Daaruit blijkt dat met Sanders’ benadering het virus daadwerkelijk afgeremd wordt.

‘Als we een molecuul weten te vinden dat in combinatie met een eiwitvaccin voldoende antistoffen opwekt, dan ligt de weg open naar meer virusziekten die op dit moment niet te voorkomen zijn. Bijna alle inentingen die we kennen, werken tegen acute infecties. Tegen chronische ziekten hebben we weinig in te brengen. Dat is ook niet zo verwonderlijk’, meent Sanders, ‘aangezien een virus als hiv door zijn langdurige aanwezigheid in het lichaam heeft geleerd hoe het de afweer kan omzeilen.’

Dit artikel is een publicatie van AMC Magazine.
© AMC Magazine, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 februari 2011

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.