Je leest:

Betalen met Europium

Betalen met Europium

Auteur: | 1 januari 2007

Een vervalst bankbiljet verraadt zich het licht van een UV-lamp. De energierijke bestraling met UV-licht activeert de witmaker die gewoon papier een helderwit uiterlijk geeft. Echte bankbiljetten zijn gemaakt van papier zonder witmakers, en lichten dus niet op. Daardoor lopen thuiskopieerders direct tegen de (UV)-lamp.

Bankbiljetten onder UV licht. Welke is vals?
VU

Toch licht ook een 100% echt Eurobiljet onder UV-licht wel degelijk op. De vlag en de kaart van Europa blijken gedrukt met een lichtgevende (fluorescerende) inkt. En in het papier zitten kleine vezeltjes waarvan sommige met een rood fluorescerende inkt behandeld zijn. Ook een aantal gele sterren op het bankbiljet licht fel rood op onder UV licht.

Voor die rood fluorescerende inkt heeft de Europese Centrale Bank een toepasselijke stof gekozen. Enkele Utrechtse scheikundigen bestudeerden het rode licht en kwamen tot de conclusie dat het zeer waarschijnlijk afkomstig is van een europium-complex.

De kleur van chemie

Dit artikel is afkomstig uit het hoofdstuk ‘Een spoor van licht’ uit de VU-uitgave ‘De kleur van chemie’, een bundeling van informatieve brochures voor havo/vwo scholieren.

Europium (atoomnummer 63) is één van de zeldzame aardmetalen, een serie elementen die apart onderaan het Periodiek Systeem staat, en daar meestal de lanthaniden genoemd worden.

Europium (vaak in de vorm van een zout met Eu2O3) wordt – net als enkele andere lanthaniden – ook gebruikt in TL-buizen en TV-schermen. Daar zet het de energie van UV-licht en losse elektronen om in zichtbaar licht.

VU

In bankbiljetteninkt gebruikt men geen zout – dat zou slecht oplossen – maar een andere, oplosbare europiumverbinding. Het is een zogenaamd complex, dat sterk lijkt op het ijzer-complex in hemoglobine. Daarbij zijn koolstofverbindingen via zuurstof of stikstof-atomen aan een metaal-ion gebonden.

Speciale inkt

Om het vervalsen van eurobiljetten nog moeilijker te maken, gebruikt een bankbiljettendrukkerij niet alleen oplosbare inkt (zoals gebruikt in een inkjetprinter) maar ook pigment-inkt. Dat is een inkt die een niet-oplosbare kleurstof bevat en dus een suspensie is. De pigment-inkt is op een bankbiljet goed te voelen aan de waardecijfers, als een laagje bovenop het papier.

numismondo.net

Vanaf het 50 euro biljet is dat waardecijfer bovendien gedrukt met een heel bijzondere, optisch variabele inkt. Dit betekent dat de kleur verandert als je het biljet kantelt. Optisch variabele inkt bevat een suspensie van uiterst kleine schilfertjes die het opvallende licht op verschillende manieren kunnen weerkaatsen. Optisch variabele inkt wordt door één bedrijf in Zwitserland gemaakt. Het is ontzettend duur, en het bedrijf levert alleen aan drukkerijen van waardepapieren.

Vingerafdruk

De exacte samenstelling van de europiumverbinding op de eurobiljetten wil de Europese Centrale Bank uiteraard niet prijsgeven. Maar het zou kunnen dat de bank de samenstelling van het europium-complex van de crime scene investigation heeft afgekeken. Daar wordt een europiumcomplex soms gebruikt bij het aantonen van vingerafdrukken.

Eerst wordt het vocht van ‘moeilijke’ vingerafdrukken vastgelegd met de damp van secondenlijm. Om de vingerafdruk vervolgens zichtbaar te maken wordt het besproeid met een europiumcomplex en belicht met een UV-lamp. De vingerafdruk licht dan fel rood op, met dezelfde kleur als de vezels in een eurobiljet.

Bijzonder papier

Bankbiljettenpapier is heel bijzonder papier. Eigenlijk zou je het eerder textiel moeten noemen want bankbiljetten zijn gemaakt van katoen en niet van houtpulp. Er is een eenvoudig scheikundeproefje waarmee iedereen dat gemakkelijk kan aantonen.

Bij gewoon papier helpt stijfsel om het stevig te maken. In katoenen bankbiljetten zit geen stijfsel. Dat is gemakkelijk te zien met een beetje joodwater. Wie op gewoon papier een dun lijntje zet met joodwater ziet meteen de voor stijfsel en zetmeel karakteristieke blauw-zwartkleuring. Maar op een bankbiljet gebeurt er niets. Als het tenminste een echte is….

Vrije Universiteit Amsterdam

Het boek ‘De kleur van chemie’ werd in 2007 uitgegeven door de Faculteit der Exacte Wetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam (Afdeling Scheikunde en Farmaceutische Wetenschappen). Het is een geactualiseerde bundeling van informatieve brochures voor havo/vwo scholieren. Ze belichten de rol van de scheikunde op tal van gebieden.

Alle Kennislinkartikelen uit het hoofdstuk ‘Een spoor van licht’:

Dit artikel is een publicatie van VU Amsterdam, Faculteit der Exacte Wetenschappen.
© VU Amsterdam, Faculteit der Exacte Wetenschappen, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 januari 2007
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.