Je leest:

Bestemming: dicht bij huis, gevaar binnen Europa

Bestemming: dicht bij huis, gevaar binnen Europa

Auteur: | 26 juni 2008

Op vakantie kun je een hoop vervelende bijters en stekers tegenkomen. Maar welke dieren en planten zijn nou echt gevaarlijk? Sommige soorten zijn erg agressieve verdedigers en andere soorten zijn voor mensen zelfs heel giftig. In dit artikel vind je ze allemaal. Fijne vakantie!

Teken

Teken zijn parasitaire mijten die zich schuilhouden in struikgewas, bomen of gras. Daar wachten zij rustig totdat er een geschikte gastheer langskomt. Omdat een teek zich uitsluitend voedt met zoogdierbloed, kunnen sommige soorten wel vijf jaar in het groen blijven zitten zonder iets te eten. Een teek detecteert zijn gastheer door uitstralende lichaamswarmte. Dan laat hij zich vallen en loopt een stukje over de huid om zich op een ideale plaats, bij voorkeur in huidplooien, te hechten. Een beet van een teek is niet pijnlijk, maar wel gevaarlijk. Steeds meer teken zijn namelijk besmet met de Borellia-bacterie, die de ziekte van Lyme veroorzaakt.

De ziekte van Lyme begint met een lokale infectie op de plaats van de tekenbeet. In sommige gevallen is een rode ring (erythema migrans) zichtbaar die geleidelijk groter wordt. De bacterie verspreidt zich binnen een etmaal via de bloedbaan door de rest van het lichaam. Daarbij raken vooral het zenuwstelsel, de gewrichten en het hart aangetast. Dit kan bij patiënten leiden tot ontstekingen van belangrijke zenuwen, hersenvliesontsteking, gewrichtsontsteking en hartritmestoornissen. De ziekte houdt soms langer dan een jaar aan en wordt daarna chronisch.

Teken kunnen de ziekte van Lyme overbrengen door hun slachtoffer te besmetten met de Borrelia-bacterie. © gamscholte/bioplek.org

Het eiwit Salp 15 in het speeksel van de teek onderdrukt de afweer van de gastheer. Dit is nuttig voor zowel teek (omdat hij zich dan makkelijker aan de huid van het slachtoffer kan hechten) als bacterie (omdat die de gastheer makkelijker kan infecteren). Om ziekte te voorkomen is het het beste om de teek snel te verwijderen. De teek moet met een tekenpincet vlakbij de huid vastgepakt en voorzichtig gedraaid worden. Plet de teek niet, knijp hem niet samen en trek er niet hard aan. Ook is het niet verstandig om de teek met alcohol of olie te behandelen. In die gevallen spuugt de teek namelijk zijn maaginhoud uit, waardoor de kans op besmetting juist groter is.

Bijen

Bijen zijn sociale insecten en leven in een volk. Zo’n volk bestaat uit één koningin, vele werksters en een aantal darren (mannetjesbijen). Werksters kunnen enkele maanden leven en de koningin zelfs enkele jaren. Bijen moeten dus elk seizoen als volk overwinteren. Zij sluiten hun verblijfplaats dan af met was en gaan dicht tegen elkaar aanzitten, zodat iedereen warm blijft. In het voorjaar vliegen de werksters weer uit, op zoek naar pollen en nectar voor de volgende winter. Als je de bij tijdens zijn werkzaamheden stoort, loop je het risico om een akelige steek te krijgen.

Bijen hebben een angel met weerhaken die is verbonden met de spieren van het achterlijf. Wanneer een bij gestoken heeft en probeert weg te vliegen, trekt hij zijn hele darmstelsel kapot en gaat dood. Bijen kunnen dus maar één keer steken.

Elke werkster heeft een angel met weerhaken, die is verbonden met spieren van het achterlijf. Als de bij steekt, blijft de angel in de wond achter. Als de werkster probeert weg te vliegen, trekt zij daardoor haar hele darmstelsel kapot en gaat dood. Bijen kunnen dus maar één keer steken. En dat doen zij dan ook alleen in uiterste noodzaak. Bijen zijn niet agressief en steken veel minder vaak dan hun neefjes; de wespen.

Zie ook:

Wespen

Ook wespen leven in een volk. Maar een wespenvolk leeft maar maximaal één jaar. Aan het einde van het zomerseizoen (september of oktober) sterven alle werksters en de oude koningin. De jonge koninginnen die in het zomerseizoen verwekt zijn, vliegen op dat moment uit en overwinteren alleen. In het voorjaar starten deze koninginnen dan een nieuw wespenvolk. Vrouwtjes wespen kunnen hun angel intrekken, waardoor zij verschillende keren kunnen steken zonder daaraan dood te gaan. Dit maakt onder andere dat wespen veel agressiever zijn dan bijen.

Wespen kunnen hun angel intrekken en kunnen daardoor meerdere malen steken. Aan het eind van elk zomerseizoen sterft een bijenvolk uit.

Bijen- en wespensteken zijn zeer pijnlijk. Binnen enkele minuten na de steek ontstaat er een rode, gezwollen plek. Als een volwassene meer dan 20 steken achter elkaar krijgt, kan hij vergiftigd worden en is het verstandig om zo snel mogelijk naar het ziekenhuis te gaan. Sommige mensen reageren allergisch op bijen- en wespensteken. De allergische reactie (anafylactische shock) kan bijvoorbeeld leiden tot benauwdheid, daling van de bloeddruk of een coma. Een allergische reactie kun je een beetje aan zien komen. Wanneer je gestoken wordt en de zwelling is meer dan 10 centimeter of houdt langer dan 12 uur aan, dan is er kans dat je op de volgende steek allergisch zal reageren.

Brandnetel

De brandnetel komt zeer algemeen voor en iedereen heeft zich wel eens aan deze netelige plant geprikt. In Nederland komen twee soorten voor; de grote brandnetel en de kleine brandnetel. Beide planten hebben aan de onderkant van hun bladeren brandharen. Deze haartjes hebben kleine weerhaakjes die bij aanraking vast blijven zitten in de huid van het slachtoffer. Daardoor breekt een stukje van de brandhaar af en komt het gif van de brandnetel vrij. Dit geeft een branderig gevoel en later ook bultjes op de huid. Bij een steek van de kleine brandnetel is deze reactie heviger dan bij de grote brandnetel.

Een brandnetel heeft brandharen aan de onderkant van zijn bladeren. Bij aanraking blijven deze haren met kleine weerhaakjes vastzitten in de huid van het slachtoffer.

Brandnetels groeien graag op plekken waar mensen wonen. Waarom dat zo is, is niet met zekerheid te zeggen. Het zou kunnen dat de verhoogde stikstof- en fosfaat concentraties (die wordt veroorzaakt door afval van mensen, huisdieren en landbouwhuisdieren) in de grond een ideale omgeving voor de stekelige plant leveren. Eigenlijk komt dat wel goed uit: brandnetels worden al sinds jaar en dag gebruikt als ontstekingsremmer en kunnen dienen als voedzame maaltijd. Jonge planten kunnen ongestraft geplukt worden, want die hebben nog helemaal geen brandharen. Als je de brandnetel vastpakt aan de gedeelten die geen brandharen hebben (zoals de bovenkant van het blad), krijg je ook geen steek. Bovendien verliezen de brandharen hun werking wanneer het blad van de plant in stukjes wordt gesneden.

Steekvliegen

Steekvliegen (oftewel dazen) zijn bloedzuigende insecten, waarvan er ongeveer 35 soorten in Nederland voorkomen. Vaak wordt deze groep verward met horzels en dat is onterecht, want horzels kunnen helemaal niet bijten of steken. Vrouwtjesdazen hebben een snuit die bestaat uit een aantal vlijmscherpe mesjes, die de huid bij een beet opensnijden. Zij drinken genoeg bloed om voldoende energie op te doen om eieren te kunnen leggen. Een steekvlieg kan door een dun laagje kleren, zoals bijvoorbeeld een t-shirt, heen bijten. De bijtgedeelten van de snuit zijn vrij dik, waardoor een beet ook nog eens erg pijnlijk is. Na een beet kan de daas niet snel wegvliegen en is hij makkelijk dood te slaan.

Steekvliegen worden nogal eens verward met horzels. Horzels kunnen niet steken, terwijl steekvliegen een snuit met vlijmscherpe mesjes hebben. Hiermee kunnen zij zelfs gemakkelijk door een dun laagje kleding heen bijten.

Steekvliegen komen voor bij vochtige plaatsen, omdat hun larven zich in het water ontwikkelen. Alleen vrouwtjesdazen steken, terwijl mannetjesdazen zich voeden met nectar en plantensap. Een daas achtervolgt zijn slachtoffer hardnekkig. Als hij de kans krijgt, strijkt hij snel neer en steekt dan vrijwel onmiddellijk. Op de aangevallen plek ontstaat meestal een flinke bult en er bestaat een gevaar voor bacteriële infecties. Hoewel steekvliegen zich langzaam voortplanten en meestal maar één generatie per jaar hebben, komen alle volwassen dazen van een soort tegelijkertijd uit. Daarom vormen sommige soorten de laatste jaren een ware plaag voor vakantiegangers.

In alle vakantiegebieden komen stekende en bijtende dieren en planten voor. Vaak vallen zij aan als reactie op het gedrag van de onverwachte bezoeker en soms zijn zij actief op jacht naar mensenbloed. Als iemand gestoken of gebeten is en behandeld moet worden, is het voor de artsen fijn om te weten welke soort de wond heeft veroorzaakt. Bekijk voordat je weggaat dus altijd welke bijters en stekers in jouw vakantieland voorkomen.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 26 juni 2008

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.