Je leest:

Bestemming: continenten verkennen, gevaar buiten Europa

Bestemming: continenten verkennen, gevaar buiten Europa

Auteur: | 26 juni 2008

Op vakantie kun je een hoop vervelende bijters en stekers tegenkomen. Maar welke dieren en planten zijn nou echt gevaarlijk? Sommige soorten zijn erg agressieve verdedigers en andere soorten zijn voor mensen zelfs heel giftig. In dit artikel vind je ze allemaal. Fijne vakantie!

Malariamuggen

In tropische gebieden kunnen muggen van het geslacht Anopheles besmet zijn met de malariaparasiet. Wanneer iemand gestoken wordt door een geïnfecteerde mug, komt de malariaparasiet in zijn bloed terecht. Binnen een half uur bevindt de parasiet zich in de lever, waar hij zich snel vermenigvuldigt. Besmette levercellen scheuren uiteindelijk open en zetten de parasiet weer af in de bloedbaan, waar hij zich nestelt in rode bloedcellen. Wanneer deze besmette persoon gestoken wordt door een tweede mug, raakt ook deze mug besmet met parasieten. De volgende keer dat deze mug iemand steekt, kan diegene ook malaria krijgen.

Een steek van de malariamug kan voorkomen worden door jezelf goed te beschermen met bedekkende kleding en het gebruik van anti-malaria middelen.

Mensen met malaria hebben een grieperig gevoel, soms met spierpijn en moeheid. Enkele weken na de steek van een besmette mug krijgt de patiënt hevige koortsaanvallen. Je kunt malariabesmetting in risicogebieden voorkomen. Het belangrijkste hierbij is ervoor te zorgen dat je niet gestoken kunt worden. Draag bedekkende kleding, gebruik anti-muggen middelen en slaap onder een klamboe. Ook met specifieke malariamiddelen is de ziekte in een aantal gevallen te voorkomen. Goede bescherming is essentieel. Infecties met een malariaparasiet kunnen, wanneer zij niet behandeld worden, leiden tot bloedarmoede, schade aan organen en uiteindelijk de dood.

Landslangen

Wereldwijd leven ongeveer 3000 soorten landslangen. Slechts 10% van deze slangen is ook daadwerkelijk giftig. Deze slangen hebben, naast hun standaard gebit, extra giftanden. Bij proteroglyfe slangen zijn de giftanden relatief kort en onbeweeglijk. De tanden zijn uitgerust met een groefje, waardoor het gif naar de wond van de prooi stroomt. De slang maakt kauwbewegingen om de efficiëntie van het gif groter te maken. Dergelijke giftanden worden gevonden bij de gevaarlijkste slangen ter wereld, zoals cobra’s, koraalslangen en mamba’s.

De giftanden van solenoglyfe slangen zijn heel groot. Wanneer zij niet gebruikt worden, zitten ze tegen het gehemelte van de slang aangeplakt. Als de slang zijn bek opent, klappen de tanden automatisch naar buiten. Omdat de giftanden zo lang zijn, kunnen deze jagers het gif veel dieper in de prooi injecteren dan proteroglyfe slangen. Bovendien hoeven slangen met lange giftanden geen kauwbewegingen te maken, omdat de giftanden in directe verbinding staan met gifklieren. Addersoorten (de enige giftige slangen in Europa) maken onder andere gebruik van het solenoglyfe systeem.

De koningcobra en zijn Afrikaanse neefje de zwarte mamba injecteren per beet een hoeveelheid gif die fataal kan zijn voor 20 volwassen personen.

Lang niet alle slangen met giftanden zijn gevaarlijk voor mensen. Bij een aantal soorten staan de giftanden te ver achter in de bek om het gif te kunnen injecteren. Ook komt het nogal eens voor dat het gif te zwak is, er te weinig gif in het menselijk lichaam terecht komt of het gif helemaal geen effect heeft bij mensen. Jaarlijks worden er wereldwijd zo’n 5,5 miljoen mensen door een slang gebeten. Ongeveer de helft van de slachtoffers krijgt hierbij ook last van vergiftiging. Uiteindelijk overlijden er 125.000 mensen aan de beet van een giftige slang, waarvan 100.000 in Azië. Voor de gevaarlijkste landslangen moeten we dan ook in dat werelddeel zijn.

Zoals bijvoorbeeld de koningscobra, de grootste gifslang ter wereld. Deze slang is niet het meest giftig, maar hij injecteert per beet wel een hoeveelheid gif die fataal kan zijn voor ongeveer 20 volwassen personen. Zijn Afrikaanse neefje, de zwarte mamba, levert trouwens ongeveer dezelfde prestatie. Doordat beide soorten (een gedeelte van) hun leefgebied delen met mensen komt het relatief vaak tot confrontaties. In dat geval is het het beste om onbeweeglijk te blijven staan en niet te proberen om de slang af te weren of te ontwijken. Zowel de cobra als de mamba zijn razendsnel en zullen eerder aanvallen dan vluchten wanneer zij uitgedaagd worden.

Zie ook:

Spinnen

Van de 50.000 soorten spinnen die wereldwijd bekend zijn, zijn er enkele tientallen die gemeen kunnen bijten. De meeste soorten zijn te klein en hebben te kleine kaakjes om door een menselijke huid heen te kunnen bijten. Toch zijn de grote soorten niet per definitie de gevaarlijkste. Vogelspinnen, bijvoorbeeld, zien er wel angstaanjagend uit, maar zij bezitten geen gif. Wat betreft giftigheid is het dus veel vervelender om een spinnetje ter grootte van een kruisspin in je schoen te vinden. Beruchte soorten zijn de, van oorsprong Noord-Amerikaanse, zwarte weduwe, de Braziliaanse jager en de Australische funnelspin.

Alleen het vrouwtje van de zwarte weduwe kan bijten. Zo injecteert zij na de paring gif bij het mannetje.

Vooral de zwarte weduwe heeft nogal een reputatie. Alleen vrouwtjes van deze spinnensoort kunnen bijten. Meestal zijn de wat kleinere mannetjes na de paring haar weerloze slachtoffer. Maar soms bijt het vrouwtje zich vast in een tegenstander van groter formaat. In eerste instantie voel je de beet van een zwarte weduwe helemaal niet. Pas na enkele minuten gaat de plek hevig pijn doen en kunnen ook andere ziekteverschijnselen (zoals verlamming) optreden. De pijn houdt gemiddeld 48 uur aan en soms is het zelfs nodig dat patiënten met antigif behandeld worden.

Schorpioenen

Schorpioenen zijn ’s nachts het meest actief en jagen op insecten en spinnen. Een prooi wordt gevangen met de scharen, die zich aan de voorste poten bevinden. Met zijn stevige kaken scheurt de schorpioen zijn vangst vervolgens in stukken. De gifstekel aan de staart van de schorpioen wordt tijdens de jacht eigenlijk nauwelijks gebruikt, omdat deze steker zuinig moet zijn met zijn gif. Het aanvullen van de gifvoorraad na een steek, kost de schorpioen gemakkelijk 14 dagen. De gifstekel wordt dan ook voornamelijk gebruikt ter verdediging. Bij schorpioenen gaat bijna altijd de regel op: hoe kleiner de scharen, hoe groter de gifstaart en hoe giftiger het dier is.

Geen verrassing dus dat dikstaartschorpioenen de gevaarlijkste steken uitdelen. Soorten uit deze groep hebben een hele hoop records op hun naam staan. Zo produceren zij niet alleen het meeste gif, maar maken zij ook de meeste menselijke slachtoffers. De Sahara schorpioen (ook een lid van de dikstaartfamilie) uit Afrika is jaarlijks verantwoordelijk voor 80% van alle steekgevallen die in die regio plaatsvinden. De sterkte van het gif is vergelijkbaar met dat van een cobra en is dan ook dodelijk bij ongeveer 1% van de volwassenen.

De sahara schorpioen is lid van de dikstaartfamilie. Deze familie produceert het meeste gif en maakt de meeste menselijke slachtoffers. De regel hoe kleiner de scharen, hoe groter de gifstaart en hoe giftiger het dier gaat in dit geval goed op.

Kinderen reageren meestal zeer extreem op een schorpioenensteek. Dit kan zich uiten in voortdurend huilen, rukken aan eigen armen en benen of ongecontroleerde kronkelbewegingen maken met het lichaam. Daarbij trekken de meeste kinderen een verwrongen gezicht. Vijf uur na de steek zijn deze reacties over het algemeen op hun hoogtepunt, maar zij kunnen wel 72 uur aanhouden. Ook wordt vaak een valse verbetering gezien: de klachten van het kind worden langzaam minder en ineens is er een omslag waarbij de klachten weer veel erger worden.

Landroofdieren

Beren, leeuwen, tijgers en wolven. We kennen ze allemaal wel uit de dierentuin, maar op vakantie kun je deze roofdieren beter niet tegenkomen. Katachtigen zoals leeuwen en tijgers zijn de meest gespecialiseerde landroofdieren. Hun dieet bestaat bijna volledig uit vlees. Beren daarentegen zijn alleseters. Zij kunnen smullen van een lekker vismaaltje, maar eten bijvoorbeeld ook graag bessen. Dit verschil in dieet is terug te zien in de bijtkracht: wolven, leeuwen en tijgers kunnen veel harder bijten dan de meeste berensoorten.

Katachtigen zijn in principe groot en sterk genoeg om een mens te doden, zij jagen immers ook op kalfjes van olifanten, waterbuffels of elanden. Of een grote kat aanvalt bij een plotselinge confrontatie met een mens, hangt er helemaal vanaf hoeveel honger hij heeft. Een katachtige die aanvalt zal proberen in de hals of nek te bijten. Op die manier brengt hij zijn slachtoffer door verstikking om het leven.

Katachtigen zijn uitgesproken vleeseters. In tegenstelling tot beren (die ook wel bessen eten) zijn katachtigen in staat om op mensen te jagen wanneer zij een tekort aan voedsel hebben.

Heel anders dan katachtigen, vallen beren vooral aan om zichzelf en hun territorium te verdedigen. Zolang mensen ver genoeg bij de beer uit de buurt blijven, kan hij zijn bezoekers van een niet bedreigende afstand in de gaten houden. In de meeste gevallen laat een beer mensen gewoon passeren en zal hij niet aanvallen. Als de beer toch aanvalt, is het het beste om rustig zijn territorium te verlaten of op de grond te gaan liggen en jezelf dood houden. Op die manier krijgt de beer de boodschap dat de indringer niets kwaads in de zin heeft en dus geen bedreiging voor hem vormt. Deze tactiek werkt goed bij bruine beren en grizzly beren. Bij zwarte beren is het echter beter om terug te vechten en veel lawaai te maken; een zwarte beer geeft het in zo’n geval vaak snel op.

In alle vakantiegebieden komen stekende en bijtende dieren en planten voor. Vaak vallen zij aan als reactie op het gedrag van de onverwachte bezoeker en soms zijn zij actief op jacht naar mensenbloed. Als iemand gestoken of gebeten is en behandeld moet worden, is het voor de artsen fijn om te weten welke soort de wond heeft veroorzaakt. Bekijk voordat je weggaat dus altijd welke bijters en stekers in jouw vakantieland voorkomen.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 26 juni 2008

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.