Je leest:

Balkspiraal

Balkspiraal

Auteur: | 1 maart 2005

In het sterrenbeeld Eridanus, op 69 miljoen lichtjaar afstand van de aarde, ligt een van de mooiste balkspiraalstelsels aan de hemel. De Hubble Space Telescope maakte er een 25 megapixel-opname van.

De kosmos is te groot voor een beeldscherm. En eigenlijk ook voor een tijdschrift als Quest. De nieuwste foto’s van de Hubble Space Telescope tonen zo ongelooflijk veel detail dat ze pas op posterformaat goed tot hun recht komen. Bij het Space Telescope Science Institute in Baltimore zijn ze zich daar terdege van bewust. Van de opname van het sterrenstelsel NGC 1300 werd dan ook een kolossale afdruk van 1,2 bij 2,4 meter gemaakt. Op 10 januari werd die met veel tamtam onthuld tijdens een persconferentie op de winterbijeenkomst van de American Astronomical Society (AAS) in San Diego.

Hubble-opname van het balkspiraalstelsel NGC 1300

NGC 1300 (nummer 1300 in de New General Catalogue van nevelachtige objecten aan de sterrenhemel) is een majestueus sterrenstelsel in het sterrenbeeld Eridanus. ’s Winters is het met een forse amateurtelescoop te zien als een klein nevelvlekje, laag boven de zuidelijke horizon. De afstand tot het stelsel bedraagt maar liefst 69 miljoen lichtjaar. Dat betekent dat het licht van NGC 1300 dat we nu op aarde ontvangen 69 miljoen jaar geleden al werd uitgezonden, toen hier nog dinosaurussen rondliepen.

Net als ons eigen Melkwegstelsel is NGC 1300 een gigantische verzameling van een paar honderd miljard afzonderlijke sterren. Daarnaast bevat het stelsel talloze sterrenhopen, heldere en donkere nevels, en grote wolken van koel gas. De meeste sterren bevinden zich in de kern en in de statige spiraalarmen van het stelsel. Op de foto is duidelijk te zien dat de sterren in het centrale deel roder van kleur zijn dan de sterren in de spiraalarmen. In de spiraalarmen vindt de meeste stervormingsactiviteit plaats, en daar kom je dan ook de meeste jonge, heldere sterren tegen. Die hebben een oppervlaktetemperatuur van enkele tienduizenden graden en stralen voornamelijk blauw licht uit. De sterren in de kern zijn veel ouder en koeler, en hebben een rodere kleur.

Wat NGC 1300 tot zo’n opmerkelijk sterrenstelsel maakt is de langgerekte structuur in het centrum – de zogeheten ‘balk’. De spiraalarmen ontspringen niet in de kern van het stelsel, zoals bij een ‘normaal’ spiraalstelsel, maar aan de uiteinden van die balk. De balk van NGC 1300 heeft een lengte van ca. 50.000 lichtjaar, en is daarmee een van de grootste die ooit zijn waargenomen. Hoe zo’n balk precies ontstaat is niet bekend. Misschien zijn het tijdelijke structuren, die in de loop van honderden miljoenen jaren in omvang toe- en afnemen. Ons eigen Melkwegstelsel is ook een balkspiraalstelsel, maar bij ons is de balk minder opvallend en bovendien veel kleiner: hooguit tienduizend lichtjaar lang.

Helemaal in de kern van NGC 1300 is trouwens een kleinere spiraalstructuur zichtbaar, alsof zich binnenin het stelsel een klein spiraalstelseltje bevindt, met een middellijn van een paar duizend lichtjaar. Ook in de kernen van sommige andere grote balkspiralen is zo’n mini-spiraal gevonden. Hoe ze ontstaan is een raadsel; misschien is er een verband met de superzware zwarte gaten die zich in de kernen van veel sterrenstelsels schuilhouden. Overigens is de aanwezigheid van zo’n superzwaar zwart gat in het geval van NGC 1300 nooit aangetoond.

Op het AAS-congres in San Diego konden sterrenkundigen maar geen genoeg krijgen van de foto-poster van NGC 1300. Behalve enorm veel details in het stelsel zelf (heldere sterrenhopen, gloeiende gasnevels en donkere stofslierten) toont de foto ook veel achtergrondobjecten: zwakke sterrenstelsels op veel en veel grotere afstanden (tot enkele miljarden lichtjaren), die stuk voor stuk ook weer miljarden sterren bevatten. Indrukwekkend, vooral als je bedenkt dat de foto slechts twee procent beslaat van de schijnbare oppervlakte van de vollemaan.

Feiten en cijfers

Naam: NGC 1300 Type object: Balkspiraalstelsel (SBb) Sterrenbeeld: Eridanus Afstand: 69 miljoen lichtjaar Middellijn: ca. 110.000 lichtjaar Lengte van de balk: ca. 50.000 lichtjaar Foto gemaakt door: Hubble Space Telescope Camera: Advanced Camera for Surveys Opnamedatum: september 2004 (mozaïek) Oorspronkelijk bestand: 6637 × 3787 pixels

De Hubble-reeks

Edwin Hubble, de Amerikaanse astronoom naar wie de Hubble Space Telescope is genoemd, deed in de jaren twintig van de vorige eeuw veel onderzoek aan sterrenstelsels. Hubble ontwierp een klassificatie van de vele verschillende vormen waarin sterrenstelsels voorkomen. Er zijn drie hoofdklassen: elliptische stelsels, spiraalstelsels en balkspiraalstelsels. Elke klasse wordt onderverdeeld in verschillende typen, al naar gelang de ellipsvorm (bij de elliptische stelsels) of de mate waarin de spiraalarmen strakker of minder strak zijn opgewikkeld (bij spiraalstelsels). Hubble dacht dat er sprake was van een evolutionaire reeks, en dat een elliptisch stelsel in de loop van de tijd zou veranderen in een spiraalstelsel. Tegenwoordig is bekend dat dat niet het geval is: ons Melkwegstelsel is bijvoorbeeld nooit een elliptisch sterrenstelsel geweest, en zal dat ook nooit worden. Overigens bestaan er ook nog kleine, onregelmatig gevormde sterrenstelsels, die geen deel uitmaken van de oorspronkelijke Hubble-reeks.

Dit artikel is eerder verschenen in de Volkskrant.

Meer weten?

Dit artikel is een publicatie van Allesoversterrenkunde.nl.
© Allesoversterrenkunde.nl, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 maart 2005
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.