Je leest:

Amerikaans ruimteschild in november actief

Amerikaans ruimteschild in november actief

Auteur: | 25 november 2004

Dankzij het niet-aflatende agressieve gegrom vanuit Noord-Korea en Iran kan president Bush lustig verder bouwen aan zijn ruimteschild, dat de Verenigde Staten moet beschermen tegen raketaanvallen. Een zeer betrouwbaar systeem, zeggen de liefhebbers. Niet verdedigingsvaardig, een presidentiële obsessie, zeggen de critici.

Zondag, 1 mei 2005. Na weken van oplopende politieke spanning besluit Pyongyang het bolwerk van het kapitalistische wereldimperialisme een gevoelige slag toe te brengen: Noord-Korea zet zijn allereerste intercontinentale raketaanval in op de Verenigde Staten. Een raket met aan boord een van de eerste Noord-Koreaanse kernkoppen zoekt het luchtruim, langzaam naar het oosten overhellend.

Het duurt evenwel slechts luttele seconden voordat de raket wordt opgemerkt door radars aan boord van Amerikaanse marineschepen in de buurt van het schiereiland. Satellieten boven Azië nemen de hitte en de rookpluim van de lancering waar. Al gauw verschijnt de raket ook op het radarbeeld bij een basis op de westelijk van Alaska gelegen eilandengroep de Aleoeten. Richting en snelheid van de raket laten er geen twijfel over bestaan: dit is een aanvalsraket, gericht op de Verenigde Staten.

Binnen minuten reageert het Amerikaanse raketschild, officieel Ballistic Missile Defense System (BMDS). Vanaf een legerbasis wordt een onderscheppingsraket gelanceerd. Eenmaal boven de atmosfeer gekomen, zet die een ’ kill vehicle’ overboord, een projectiel van een kilo of zeventig, voorzien van infraroodsensoren en stuurraketjes, dat zich als een kamikazepiloot frontaal op de raket stort. De klap, met een snelheidsverschil van 25 duizend kilometer per uur, vernielt de aanvalsraket volledig, waarna eventuele resten opbranden in de atmosfeer.

Illustratie: Theo Barten, BNO Klik op de afbeelding voor rrm grotere versie met tekst

Kogel tegen kogel

Zo zou het kunnen gaan, als alles goed gaat tenminste. Want er is natuurlijk een andere afloop denkbaar: een van de aardbodem weggevaagde Amerikaanse metropool. De precisie-operatie onder extreme tijdsdruk die het raketschild moet uitvoeren, is wel vergeleken met ‘een kogel raken met een kogel’. Toch gaat Defensieminister Donald Rumsfeld ervan uit dat een dergelijke onderscheppingsactie alle kans van slagen heeft. Hij heeft aangekondigd het systeem dit najaar in werking te zullen stellen, nadat op 11 november een zesde onderscheppingsraket in een silo in Alaska is geïnstalleerd. Ook op een basis in Californië worden dit jaar nog twee raketten geïnstalleerd.

Critici denken evenwel heel anders over de kans van slagen. Volgens heeft had de aangekondigde inwerkingstelling vooral waarde in de campagne voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Aan de genoemde deadline, najaar 2004, heeft president George Bush steeds vastgehouden, ondanks forse vertragingen in het ontwikkelings- en testprogramma.

Zijn tegenstander, presidentskandidaat John Kerry heeft gezegd te willen korten op het project, dat volgens hem een ‘obsessie’ van Bush is. Hij legt de nadruk op het ontwikkelen van een schild ‘waarvan we weten dat het zal werken’.

Felle kritiek

Het schild dat momenteel in ontwikkeling is, zal in ieder geval niet werken, zo stelt de Union of Concerned Scientists (UCS), een actiegroep van bezorgde wetenschappers. Het systeem heeft ‘geen aangetoonde verdedigingsvaardigheid’ en is ‘niet effectief tegen een echte aanval met lange-afstands-ballistische raketten’, zo stellen zij in een analyse. Cruciale onderdelen als radarsystemen zijn nog niet af of nog niet getest en drie van de acht onderscheppingstests (de laatste in 2002, een nieuwe test is uitgesteld van begin 2004 tot november) mislukten. Bovendien zijn ook de geslaagde tests dermate vereenvoudigd en onrealistisch van opzet, dat ze nauwelijks iets zeggen over de doeltreffendheid van het systeem.

Zo werden bij tests steeds dezelfde trajecten gebruikt voor de aanvalsraketten, die ook nog langzamer waren dan die welke in werkelijkheid zouden worden gebruikt. Het antiraketsysteem beschikte bovendien over informatie over deze trajecten en daarnaast waren de wapenladingen uitgerust met radarreflectors of GPS-ontvangers, wat ze zeer zichtbaar maakt. Ook militairen hebben kritiek op het systeem. ‘Er wordt een systeem ontplooid dat geen geloofwaardige slagkracht heeft’, zei generaal b.d. Eugene Habiger in de Washington Post. Thomas Christie, hoofd wapenevaluatie van het Pentagon, concludeerde in een rapport in 2003 dat onderdelen van het systeem dermate onderontwikkeld waren, dat niet duidelijk was of ze met tests en simulaties inderdaad nagebootst werden.

Kritiek is er ook op het feit dat het programma vrijgesteld is van de voortgangscontroles en toetsingen die bij de ontwikkeling van nieuwe wapensystemen gebruikelijk zijn. In een rapport van afgelopen april concludeerde de Amerikaanse rekenkamer dat de doelen, aannames en geraamde kosten van het programma onduidelijk zijn, waardoor beleidsmakers niet weten wat het systeem echt kan en wat het gaat kosten.

Dat het niet goedkoop is, is duidelijk: het budget van het uitvoerende Missile Defense Agency, tot nu toe tussen de zeven en acht miljard dollar per jaar, neemt in 2005 toe tot tien miljard dollar. Alles bij elkaar is er al 31 miljard dollar in het project gestoken, terwijl het uiteindelijke prijskaartje gemakkelijk op 100 miljard kan uitkomen.

Nieuwe dreiging, nieuwe kansen

Toch is zelfs al die kritiek al winst voor de voorstanders van een Amerikaans raketschild. De discussie gaat nu tenminste over hoe goed het schild zal werken, niet meer over de vraag of het überhaupt gebouwd moet worden. Dat was wel anders toen president Ronald Reagan in 1983 met zijn plannen kwam voor het Strategic Defense Initiative, dat met ruimtelasers Sovjet-atoomraketten uit de lucht moest schieten. Tegenstanders zijn nog woedend over het idee. Star Wars, zoals het plan al snel genoemd werd, zou de wapenwedloop tussen de VS en de Sovjetunie alleen maar aanwakkeren.

Star Wars strandde op technische onhaalbaarheid en de ineenstorting van de Sovjetunie. Zonder de bijbehorende dreiging van een massale kernoorlog raakte het raketschild op de achtergrond, totdat Bush het in 2001 nieuw leven inblies als ‘Missile Defense’, ook wel bekend als ‘Son of Star Wars.’

Inmiddels zijn er evenwel twee landen, Iran en Noord-Korea, die én fel anti-Amerikaans zijn én een geloofwaardig ontwikkelingsprogramma hebben voor intercontinentale raketten (en vermoedelijk ook voor atoomwapens). Daartegen helpt ons schild, stellen MDA en de Amerikaanse regering, zij het voorlopig in beperkte mate.

Laserkanon

In de komende jaren moet het systeem verder uitgebouwd worden. Volgend jaar worden er nog acht tot tien raketten geplaatst. Daarnaast wordt er al sinds 1994 gewerkt aan een ‘Airborne Laser’ (ABL), een vliegtuig dat – meer getrouw aan de Star Wars-gedachte – raketten uit de lucht moet schieten met een krachtige laserstraal. Een vloot van zulke vliegtuigen zou in tijden van politieke spanning in de buurt van potentiële vijanden moeten rondcirkelen, met de bedoeling een raketlancering op te merken in de eerste, luttele minuten durende ‘boost’-fase, als de raketmoren nog snelheid opbouwen. Er wordt dan van enkele honderden kilometers afstand een krachtige infrarode laserpuls op de raket gericht, die de raket weliswaar niet compleet zou vernietigen, maar hopelijk wel onklaar zou maken.

Het programma kampt echter nog met de uitdaging een laserbundel te vormen die over lange afstanden goed gericht en gefocust blijft, en dan ook nog vanuit een trillend vliegtuig. Ook het bouwen van een krachtige, chemisch aangedreven laserinstallatie (oorspronkelijk een uitvinding van Philips) die niet te zwaar is voor een vliegtuig, blijkt een lastig probleem.

Andere programma-onderdelen die nog moeten worden ontwikkeld, zijn de lancering van onderscheppingsraketten vanaf zee en ultrasnelle raketten die de aanvallende raket al onderscheppen in de eerste boost-fase.

Ook aan internationale uitbreiding wordt gewerkt, om op den duur de vrienden en bondgenoten onder de raketparaplu te brengen en om raketten vanuit het oosten te kunnen pareren. Afgelopen zomer gaf Denemarken toestemming voor een upgrade van een radarbasis in Groenland, die deel gaat uitmaken van het BMDS-radarnetwerk. Ook een radarstation in het Britse Fylingdales wordt uitgebreid, maar de Britse regering ontkende deze maand berichten dat er plannen zijn voor onderscheppingsraketsilo’s op Brits grondgebied. De Verenigde Staten zijn in gesprek met Polen en Tsjechië over deelname, en Poolse officials hebben de mogelijkheid genoemd van plaatsing van onderscheppingsraketten. Voorzover bekend is Nederland nog niet benaderd.

Balonnetjes oplaten

Bovenal zal de vooruitgang in het programma moeten komen van het verbeteren, uitbreiden, simuleren en testen van de huidige componenten, zoals onderscheppingsraketten, radar- en satellietsystemen, en de netwerken om de diverse onderdelen met elkaar te verbinden. In een interview reageerde Rumsfeld geïrriteerd op kritiek op deze werkwijze. Was het eerste vliegtuig, geweer of schip soms meteen perfect, vroeg hij retorisch. ‘Als je moet wachten totdat iets perfect is, zouden ze nog aan het testen zijn bij Kitty Hawk’, foeterde de minister, verwijzend naar de eerste vliegtuig-experimenten van de gebroeders Wright.

Het Missile Defense Agency past volgens hem gewoon de methode van ’ spiral development’ toe, afgekeken van sectoren als de ruimtevaart. Daarin wordt een systeem ontwikkeld door met een eenvoudige, nog niet-perfecte versie te beginnen en die voortdurend te verbeteren. Sceptici vrezen evenwel dat de vroege ontplooiing van het systeem de VS vastpint op onrijpe techniek, die later misschien verouderd of verkeerd gekozen zal blijken.

Toch gaat de discussie over meer dan ontwikkelingsstrategie. Volgens de Union of Concerned Scientists wordt er nauwelijks rekening gehouden met ingrepen van de vijand om het raketschild te omzeilen. Die kan bijvoorbeeld nepladingen inzetten, om de radar en de sensoren van het kill vehicle te misleiden. Als de aanvalsraket boven de dampkring is uitgestegen, kan hij daar zijn atoomlading lossen, die verder in een ballistische baan zijn doel zoekt. Nepladingen kunnen eenvoudig ballonnen met een reflecterende laag zijn, die gelijk met het atoomwapen worden gelost; maar er valt ook te denken – een van de wat wildere ideeën – aan trucs waarbij de wapenlading wordt omhuld met een ballon, zodat de kill vehicle wel de ballon, maar niet de wapenlading raakt. ‘Maar zo eenvoudig is het niet om dergelijke trucs uit te halen’, zegt Frans Kleyheeg, NAVO-adviseur op het gebied van raketdefensie bij het militair onderzoekslaboratorium TNO-FEL in Den Haag. Het ontwikkelen van een aanvalsraket is al geen sinecure en het daarnaast nog eens ontwikkelen van nepladingen en trucs kost extra tijd – tijd waarin de Amerikanen ook niet stil zitten. ‘Iets bedenken is nog niet hetzelfde als het ontwikkelen’, aldus Kleyheeg. ’Bovendien kunnen radar en andere sensoren tot op zekere hoogte onderscheid maken tussen echte en nep-wapenkoppen.

‘De wetenschappers van de UCS maken goede analyses, maar ik trek andere conclusies’, zegt hij. ‘Zo voorspellen ze dat het systeem niet werkt, op basis van het feit dat de tests onrealistisch zijn. Maar dat was het doel van de tests ook helemaal niet. Die proeven dienen om het systeem stap voor stap op te bouwen, en dan houd je eerst een aantal factoren zo veel mogelijk constant en beheersbaar.’ Maar inderdaad, erkent hij, het systeem waarmee van start wordt gegaan, is nog beperkt. ‘Er is nooit beweerd dat het meteen volledig operationeel zou zijn.’

Toch claimen Amerikaanse ambtenaren nu al een effectiviteit van negentig procent. VS-wapenevaluator Christie denkt, op grond van wat er totnutoe getest is, eerder aan twintig procent. Kleyheeg vermoedt wel dat andere, niet-technische factoren een rol spelen bij de vroege inwerkingstelling van het systeem: ‘Je geeft er ook een boodschap mee af aan de tegenstander: wat je ook investeert in je raketsystemen, wij zijn bezig met tegenmaatregelen, dus hou er maar mee op.’ Daarin lijkt het Amerikaanse raketschild precies op de kernwapens van de koude oorlog. Ook die deden hun afschrikwekkende werk immers door juist niet af te gaan. Dat ze dat wel konden, was een kwestie van goed vertrouwen bij de vijand.

Dit artikel is een publicatie van Intermediair.
© Intermediair, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 25 november 2004

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.