Je leest:

Aftellen voor de Leoniden…

Aftellen voor de Leoniden…

Auteur: | 1 november 2002

In november mogen we ons opmaken voor misschien wel de laatste “Brul van de Leeuw”: de laatste meteorenstormen worden dit jaar verwacht boven Europa, West-Afrika en Noord-Amerika. Er kunnen dan enkele duizenden meteoren per uur aan de hemel verschijnen. De nagenoeg volle maan zal helaas roet in het eten gooien.

De laatste jaren hebben de Leoniden ons behoorlijk wat spanning, sensatie maar ook de nodige kennis bezorgd. Nog nooit is een komeetbaan met zijn stofconcentraties zo gedetailleerd in kaart gebracht als in de afgelopen jaren. Wetenschappers hebben dan ook flinke sprongen voorwaarts gemaakt bij het opstellen van verwachtingen over deze grillige zwerm.

Vorig jaar mochten waarnemers in Oost-Azië en Australië genieten van duizenden meteoren per minuut. Daar werd een maximale ZHR gehaald van zo’n 3500. (ZHR staat voor zenithal hourly rate – het aantal meteoren dat onder gunstige omstandigheden theoretisch te zien zou zijn als de radiant in het zenit staat.) Ook Noord-Amerika viel met een maximale ZHR van 1500 in de prijzen. Veel amateurs uit Nederland en de rest van Europa reisden zelfs duizenden kilometers om dit spektakel te kunnen zien.

Het lijkt erop dat verre reizen dit jaar niet nodig zijn. De aarde doorkruist in november de stofconcentraties die door de komeet Temple-Tuttle zijn uitgestoten in respectievelijk 1767 en 1866 (zie bijgaand kaartje). De passage door het materiaal van 1767 vindt plaats op 19 november rond 5.00 uur onze tijd. In Nederland staat de radiant (de kop van de Leeuw) dan ruim vijftig graden boven de horizon. Diezelfde dag rond 11.30 uur trekt onze planeet door de stofbuis van 1866. Op dat moment kan Noord-Amerika rekenen op een meteorenregen.

Tussen deze twee maxima in scheert de aarde rakelings langs de twee stofbuizen van 1800 en 1833. Een hogere activiteit wordt hier niet van verwacht, maar het kan nooit kwaad dit in de gaten te houden. De aarde komt rond 5.50 uur het dichtst in de buurt van de buis uit 1800. Dit zou voor Europese waarnemers gunstig zijn.

De aarde doorkruist op 19 november dit jaar de stofbuizen uit 1767 en 1866.

Modellen

Astronomen hebben de laatste jaren een aantal modellen ontwikkeld waarmee ze kunnen berekenen wanneer zich een meteorenstorm voordoet en hoe sterk deze is. Teams van wetenschappers die elk jaar verwachtingen maken, zijn onder andere die van McNaught & Asher, Eko Lyytinen en Peter Jenniskens. Over de tijdstippen van de maxima zijn de groepen het min of meer eens (zie tabel); deze verschillen onderling slechts enkele minuten.

Over de maximale ZHR zijn de meningen sterker verdeeld. Zo voorspelt het team van Asher dat Europa kan rekenen op zo’n 3000 meteoren per uur tijdens het maximum. Het verwachte aantal van Jenniskens bedraagt bijna het dubbele. De verwachte maximale ZHR in Amerika loopt zelfs uiteen van 2600 tot 10.000.

De situatie op 19 november om 5.00 uur ’s nachts. De ronde cirkels markeren plaatsen met dezelfde radianthoogte. In de Rode Zee is deze bijvoorbeeld negentig graden, maar daar komt de zon op dat moment net op, te zien aan de dikke zwarte lijn.

In elk geval mogen we in Europa rekenen op een sterk verhoogde activiteit in de nanacht van 19 november. Er is zelfs een kans dat de activiteiten van voorgaande jaren worden overtroffen. Helaas zullen we er een stuk minder zien dan de verwachtte duizendtallen, aangezien de maan bijna vol is. De maan zal de gehele nacht storen en vele zwakke meteoren verdrinken hierdoor in het maanlicht. Laat dit niet ontmoedigend werken, want we zullen bij een hoge activiteit nog veel heldere meteoren kunnen zien. Bovendien kunnen we op een flink aantal mooie vuurbollen rekenen.

Het is raadzaam om een aantal dagen rond het maximum te gaan waarnemen. Er kunnen namelijk altijd onverwachte pieken optreden. Een extra vuurbollenregen zoals in 1998 wordt dit jaar niet verwacht, maar je weet maar nooit. De beste waarneemperiode in elke nacht is van 23.30 uur (opkomst van het radiant) tot de ochtendschemering. Vlak voordat het licht wordt staat de radiant bijna op zijn hoogste punt (zestig graden). Het beste kun je met de maan in de rug naar de hemel kijken. Leoniden verschijnen namelijk over de gehele hemel. In de nacht van 18 op 19 november is het raadzaam over een lange periode te kijken, vooral in de uren rond het maximum dat rond vijf uur plaatsvindt. Houdt de hemel ook tijdens de schemering daarna nog in de gaten. Vuurbollen zijn dan nog goed te zien.

Het weer

Helaas staat november niet echt bekend om zijn vele heldere nachten. De kans op een bewolkte nacht is doorgaans groter dan die op een heldere. Het loont de moeite om het weer de dagen van tevoren in de gaten houden. Stel dat het ergens in België, Duitsland of Frankrijk beter weer wordt, dan is deze meteorenregen zeker een reden om de auto te pakken. Als we de modellen mogen geloven, is dit jaar echt de laatste kans op een mooie meteorenregen. Na dit jaar zal het aantal Leoniden per uur niet meer boven de duizend uitkomen. We moeten dan weer zo’n dertig jaar wachten op de terugkomst van de komeet Temple-Tuttle.

Het is ook zeker de moeite waard om de Leoniden te fotograferen. Met een eenvoudige camera op een statief is dit al mogelijk. Voorwaarde is wel dat de lens gedurende langere tijd open moet kunnen staan (B-stand). Richt de camera op een donker deel van de hemel weg van de maan en belicht niet langer dan enkele minuten. Zowel zwart/wit- als kleurenfilms van 400 ASA zijn geschikt. Hiermee zijn meteoren vast te leggen die helderder zijn dan magnitude +1. Dit Leoniden-maximum is overigens een mooie kans om meerdere meteoren op één foto vast te leggen.

Tabel: Drie voorspellingen voor de maxima van de Leoniden geldig voor 19 november 2002. In de drie laatste kolommen staat het tijdstip van het voorspelde maximum en het aantal meteoren dat er per uur verwacht door de verschillende wetenschappers. bron: http://aio.arc.nasa.gov/~leonid

Dit artikel is een publicatie van Zenit.
© Zenit, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 november 2002
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.