Je leest:

Aardgeschiedenis en muziekdrama

Aardgeschiedenis en muziekdrama

Gastcolumn door geoloog Bert Boekschoten

Auteur: | 18 september 2012

Elke twee weken verschijnt op Kennislink een gastcolumn. De columnist is steeds een andere onderzoeker, die vanuit zijn of haar vakgebied schrijft over de wetenschap. Deze week: VU-geoloog Bert Boekschoten over twee nieuwe, grote verhalen.

Ze leken een tijd lang te hebben afgedaan. Grote verhalen, uit godsdienst of uit maatschappijleer. Ze worden bekeken als visies van vroeger. Postmodern heeft minder principes en meer tolerantie, minder heil en meer berusting. Maar deze zomer verschenen twee Nederlandse boeken van prominente geleerden, ieder met een eigen groots verhaal. Hub Zwart, natuurwetenschapper-filosoof uit Nijmegen schreef een meeslepend en hier en daar polemisch betoog: muziek is zijn toegang tot begrip van de wereld, vooral de muziekdrama’s van Richard Wagner. Peter Westbroek, biogeoloog uit Leiden, vertrouwt op het natuurwetenschappelijk verstand waardoor de aarde, met al het leven daarop, uiteindelijk in een groot verband kan worden gebracht. Omdat ik zowel Wagneriaan als geoloog ben, heb ik beide boeken geboeid gelezen.

Bert Boekschoten is emeritus professor in de paleontologie aan de Vrije Universiteit
Max Stokvis

Merkwaardigerwijs speelt in alle twee een verhaal van Edgar Allan Poe een rol. Daarin raken drie vissers verstrikt in een getijdendraaikolk tussen de Lofoten, de legendarische Maelström. Twee gaan ten onder; één weet zich door een list te redden. Westbroek volgt het voorbeeld van de laatste en kan zo de bedreigende chaotische werkelijkheid overzien en in reden vatten. Zwart echter volgt de latere versie van Jules Verne: zijn kapitein Nemo stuurt zijn duikboot de Nautilus (waarin hij in het duister orgel speelt) de Maelström in en vergaat. Bij Verne overleeft de natuuronderzoeker Arronax deze catastrofe: óf omdat natuuronderzoek voor de positivist Verne een vrij uitzicht bood op ’t aardse gebeuren, dan wel omdat romanschrijver Verne iemand nodig had om het relaas van 20.000 mijlen onder zee na te kunnen vertellen. Deze Arronax speelt bij Zwart geen rol – zijn Nemo-visie is tragisch, terwijl Westbroek’s vissersperspectief eerder vredig is.

Olaus Magnus’s Carta Marina maelstrom (1539)
University Library of Tromsø – 1999

Je moet wel muzikaal zijn, wil Zwart’s betoog bij je aanslaan – toch brengt hij overtuigend het organiserend karakter van muziek naar voren, vanaf de eerste tijden waarin menselijk denken en kennisoverdracht begon. En gloedvol weet hij Wagner’s wereld in te passen als hoogtepunt in die traditie. Zwart haalt daarbij ook Freud en Jung binnen en dat vond ik niet steeds overtuigend. In de kleine obelisk voor de enorme Sint-Pieterbasiliek in Rome een fallisch symbool te zien, dat gaat mij te ver!

Natuurbeschouwing heeft de laatste eeuwen tot wisselend resultaat geleid. Eerst golden de verbanden in de natuur als evenzovele bewijzen voor de deugdzame goddelijke schepping. Vervolgens werden fenomenen als uitsterven, evolutie, ijstijd en continental drift juist als bewijzen van de chaotische willekeur van de natuurwereld gezien. Mijn oudoom, de astronoom Anton Pannekoek, prentte als levenshouding in: je verstand gebruiken, dat is het beste! En Westbroek volgt Pannekoek in diens naturalistische visie op de grootse samenhangen in onze wereld – maar ook de biologie van Margulis, de sociologie van Elias, en de Gaia-visie van de chemicus James Lovelock. Hij bespreekt het zelforganiserende systeem aarde en legt degelijk en begrijpelijk allerlei aspecten ervan uit zoals kalksteenvorming, de chemie van de atmosfeer, de biochemische levensprocessen en de menswording. Hij verwacht een solide model van leven en materie, in een nieuwe omvattende theorie waarvan hij enkele trekken aangeeft.

Twee zeer verschillende boeken – stof genoeg voor wie kennis en inzicht in groot verband wil organiseren. De opmaat van natuur, naast de macht van de muziek! “There is grandeur in this view of life”, zo besloot Darwin zijn Origin of Species. Grandeur kenmerkt ook beide, zo verschillende, nieuwe Nederlandse grote verhalers.

  • Peter Westbroek (2012). De ontdekking van de Aarde. Balans, €18,95. ISBN 9789960035821
  • Hub Zwart (2012). De filosofie van het luisteren. Van Tilt, €19,95. ISBN 9789460040887
Dit artikel is een publicatie van Kennislink (gastcolumnist).
© Kennislink (gastcolumnist), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 18 september 2012

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.