Je leest:

Aarde treft het met haar zonnestelsel

Aarde treft het met haar zonnestelsel

Auteur: | 1 januari 2001

Orde en regelmaat in het heelal? Vergeet het maar. Chaos is troef en ons zonnestelsel, met zijn keurige, cirkelvormige planeetbanen, is waarschijnlijk heel uitzonderlijk.

Heel zeldzaam

Tot die voorlopige conclusie komen sterrenkundigen die onderzoek doen aan andere planetenstelsels in het heelal. In de meeste daarvan is waarschijnlijk geen plaats voor een ‘levende’ planeet als de aarde. Tot vijf jaar geleden wist geen mens of er wel andere planetenstelsels bestonden. Maar sinds 1995 zijn er een stuk of dertig sterren ontdekt die een beetje wiebelen. Die schommelingen worden veroorzaakt door de zwaartekracht van zware planeten die eromheen draaien. Planetenstelsels zijn er dus volop. Maar die andere stelsels lijken in de verste verte niet op ons eigen planetenstelsel. Mooi geordende cirkelvormige banen zoals die in ons eigen zonnestelsel tegenkomen, zouden wel eens heel zeldzaam kunnen zijn.

Reuzenplaneten

Dat er met de nieuw ontdekte exoplaneten iets geks aan de hand is, was al langer duidelijk. Er zitten veel reuzenplaneten tussen die op heel korte afstand om hun ster heen draaien, terwijl andere zeer langgerekte banen beschrijven, waardoor ze extreme temperatuurvariaties ondergaan. In zulke planetenstelsels kan een kleine planeet als de aarde, op een ‘aangename’ afstand van de ster, niet bestaan. Voorlopig zagen astronomen echter weinig reden tot ongerustheid, omdat de zoektechniek vooral gevoelig is voor zware planeten in kleine banen. Waarschijnlijk zouden er ook talloze ‘gewone’ planetenstelsels bestaan, was het idee, alleen kunnen die met de huidige generatie telescopen nog niet ontdekt worden.

Op drift

Maar nieuwe waarnemingen, onder andere met de Hubble Space Telescope, schetsen toch een minder rooskleurig beeld. Tal van jonge sterren, die omgeven worden door een afgeplatte, ronddraaiende schijf van gas en stof, de voorloper van een planetenstelsel, zijn onderzocht. En in vrijwel alle gevallen gaat het om een schijf waaruit nooit een ‘regelmatig’ planetenstelsel als het onze kan voorkomen. Veel schijven bevatten enorme hoeveelheden gas en stof. Computersimulaties laten zien dat er in zo’n ‘dikke’ schijf in korte tijd veel grote, zware planeten ontstaan. Door onderlinge zwaartekrachtsstoringen worden sommige van die planeten de ruimte in geslingerd, terwijl andere in heel excentrische banen terechtkomen. In andere schijven ontstaan planeten op tientallen miljarden kilometers afstand van de ster; een paar honderd keer zo ver als de afstand van de aarde tot de zon. Dat ontstaansproces verloopt bovendien veel sneller en chaotischer dan in ons eigen zonnestelsel het geval was. Dat leidt dus opnieuw tot excentrische planeetbanen. Kennelijk is ons eigen zonnestelsel in zekere zin een uitzondering: geleidelijk ontstaan uit een betrekkelijke ijle gas- en stofschijf en nooit te veel ‘in beroering’ gebracht door op drift geraakte reuzenplaneten. Planetenstelsels waar aardbewoners zich lekker in voelen, zijn bijzonder moeilijk te vinden.

Zie ook:

Dit artikel is eerder verschenen in nummer 1 uit de jaargang 2001 van het blad Archimedes.

Dit artikel is een publicatie van Archimedes.
© Archimedes, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 januari 2001

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.