15 maart 2016

Facebook bestond 400 jaar geleden al!

Sociale media zijn overal om ons heen. Bijna iedereen heeft wel een Facebook- of Linkedinprofiel, Instagram- of Twitter-account. Maar wist je dat in de zestiende-eeuw ook al een soort Facebook bestond? Ruim vierhonderd jaar geleden hield een groep adellijke vrouwen een zogenaamd album amicorum (‘amicorum’ is Latijn voor ‘van vrienden’) bij waarin familie en vrienden liedteksten, gedichten, tekeningen en spreuken schreven. Vaak schreven ze zelf ook in hun album. Net zoals wij op Facebook.

Het klinkt misschien wat onwaarschijnlijk dat adelijke dames in de zestiende eeuw Facebookten, maar er zijn veel overeenkomsten tussen vrouwenalba (dit is het meervoud van album) en Facebook. Vrouwenalba en Facebook zijn allebei een multimediaal platform, wat betekent dat het verschillende mediavormen op één plek samenbrengt. Facebookgebruikers delen bijvoorbeeld foto’s, youtube-filmpjes, muziek, hyperlinks, teksten en zelfs spelletjes met elkaar. Alba amicorum staan vol met gedichten, liedteksten, afbeeldingen, rebussen – ook een soort spelletjes – en andere soorten inscripties. Waar wij foto’s delen, deelden zij tekeningen, waar wij een liedje op elkaars pagina plaatsen, schreven zij liedteksten in elkaars album en zoals wij ons vermaken met candy crush, puzzelden zij op een rebus. Heel multimediaal dus.

Liedtekst ingeschreven in het album van Maria van Besten. Het bovenschrift ‘Op de wijse’ maakte duidelijk op welke melodie men dit liedje moest zingen.
Sophie Reinders/Stedelijk Museum in Zwolle
Tekening in het album van Walraven van Stepraedt
Gelders Archief Arnhem
Rebus in het album van Anna Steyn. Dus vliegen wij [helaas] door lieffden groot// wij soucken solaas; wij vinden de dood’
Koninklijke Bibliotheek Den Haag

Roddels

Op Facebook bepaal je zelf wie iets op jouw wall mag plaatsen. Een albumbezitster bepaalde ook zelf wie in haar album schreef en dus wie haar ‘vrienden’ waren. Eigenaressen hielden bovendien goed in de gaten dat vrienden aardige dingen in hun boekjes schreven. Zo noteerde Joanna Bentinck in haar album: ‘Joanna Bentinck hoert dit bock toe. Die daer niet goedts in wil schriven die moet daer wael butten bliven’ (dit boek is van Joanna Bentinck. Wie daar niets aardigs in wil schrijven, moet er buiten blijven!’). Hoewel cyberpesten helaas bestaat, delen wij meestal leuke berichten via Facebook met elkaar. Als wij iets niet leuk vinden, klikken we op ‘ik wil dit niet zien’ of verwijderen het bericht van onze pagina. Albumbezitsters krasten regelmatig inscripties door of scheurden hele pagina’s uit hun album. Misschien hadden ze ruzie gekregen met de persoon die op die bladzijde stond, of misschien had hij of zij wel een gemene roddel opgeschreven? Jammer genoeg is het moeilijk te zeggen waarom zij bepaalde bladzijden uit hun album scheurden, we kunnen het de meisjes immers niet meer vragen…

Album Rutghera van Eck. Waarom zou deze pagina uitgescheurd zijn? Was de vriendschap voorbij?
Sophie Reinders/Hoge Raad van Adel in Den Haag

Naast onze vrienden die dingen op onze wall plaatsen, zetten we zelf ook vaak dingen op onze pagina zoals een leuke foto of een liedje. Dit deden albumbezitsters ook: zij voegden vaak zelf een aantal liedjes toe aan hun album.

Relaties

Als wij een relatie met iemand hebben, geven wij dat op Facebook aan met ‘heeft een relatie met…’. In een album amicorum schreven mensen die een relatie met elkaar hadden samen op een albumbladzijde en soms zetten ze achter hun naam ‘vrouw van…’. Het echtpaar Anna Ripperda en Volkhardt van Haddien schreef bijvoorbeeld samen op een pagina in het album van Anna’s zusje. Anna geeft duidelijk aan getrouwd te zijn met Volckhardt door aan haar naam toe te voegen: ‘genant von haddyn’. ( ‘genaamd van Haddien’, de naam van haar man)

Ripperda ‘genant von haddyn’ (‘genaamd van Haddien’)
Gelders Archief Arnhem

Op Facebookberichtjes reageren vaak ook andere vrienden. Dit gebeurde ook in alba. Zo schreef Joanna Bentinck in haar eigen album bijvoorbeeld een liedje dat waarschuwde tegen teveel drinken. De boodschap was zoiets als ‘geniet, maar drink met mate’. Iemand uit haar vriendenkring schreef een reactie. Hieronder op de foto zie je rechts het lied van Joanna, links in het blauwe kader het commentaar van een vriend die schrijft:

Juffrou ghij sijt geluckich wel te degen Dat ghij sulcken fijne man hebt gecregen Die niet en drinckt dan soberlick midt maten Und altijt nuchteren gaet over die straeten Godt moet hem geluck en voerspoet geven Und hijr namals dat eewige leven.

(Mevrouw, u hebt veel geluk dat u zo’n fijne man gevonden hebt die altijd met mate drinkt en nuchter (niet dronken) over straat gaat. God moet hem geluk en voorspoed geven en in het hiernamaals het eeuwige leven.)

Rechts het liedje ingeschreven door Joanna Bentrinck. Links, in het blauwe kader de reactie van iemand uit haar vriendenkring
Hoge Raad van Adel in Den Haag

Viral

Ook in de zestiende eeuw gingen bepaalde liedjes, tekeningen en gedichten ‘viral’. In verschillende alba keren regelmatig dezelfde liederen, tekeningen en gedichten terug. Blijkbaar waren bepaalde ‘berichten’ heel populair, je kunt het vergelijken met hoe wij soms een bericht – een filmpje, een boodschap of mooi plaatje – van iemand anders op onze eigen Facebookpagina delen of als een bepaald youtubefilmpje opeens ‘viral’ gaat.

LinkedIn in de zestiende eeuw

Niet alleen adellijke dames zaten op de zestiende eeuwse voorloper van Facebook, ook de adellijke heren hadden vaak een album amicorum. Mannen en vrouwen leidden 400 jaar geleden wel heel andere levens en dit had ook invloed op de manier waarop ze sociale media gebruikten. De mannen konden bijvoorbeeld gaan studeren en maakten grote reizen door Europa. Een beetje vergelijkbaar met het tussenjaar dat veel scholieren na hun eindexamen nemen voordat zij verder studeren. Maar de alba van mannen leken meer op een voorloper van LinkedIn. Hun alba staan vol met handtekeningen van studiegenoten, kennissen en docenten van de universiteiten die zij in het buitenland bezochten. Als zij later op zoek waren naar een baan, gebruikten zij hun album om te laten zien wie ze allemaal wel niet kenden en ontmoet hadden. Net als bij LinkedIn nu.

Wachten op een prins op een wit paard?
Fantasyland Station via Flickr

Prins op een wit paard

Vrouwen gingen in deze tijd nog niet naar school, niet naar de universiteit en reisden ook niet Europa rond. Onderzoekers dachten daardoor dat de boekjes en de levens van deze vrouwen minder interessant waren om te onderzoeken. Deze meisjes die uit rijke families kwamen, zaten immers toch alleen maar een beetje thuis op hun kasteel te borduren, uit het raam te staren en te wachten tot hun prins op het witte paard voorbij zou komen?

Dat idee klopt totaal niet! Tijdens mijn onderzoek ontdekte ik dat deze meisjes spannende levens leidden waarin ze wel degelijk veel zelf mochten bepalen, waarin ze veel boeken lazen en zelf teksten schreven en bovendien behoorlijk veel reisden.

Vrouwen lopen naar huis vanaf de markt, album amicorum van Michael van Meer, 1615.
Universiteit van Edinburgh,Laing MS III 283, fol.156v.

De komende maanden neem ik jullie mee naar deze spannende wereld van Walraven van Stepraedt, Rutghera van Eck, Joanna Bentinck en al hun vrienden en vriendinnen. Ik laat jullie de kastelen zien waarin ze woonden – sommige bestaan nog steeds en kun je bezoeken! – de teksten die zij in elkaars albums schreven, de mannen met wie zij trouwden, de reizen die zij maakten en de avonturen die ze beleefden. Inmiddels houd ik me al vier jaar bezig met de boekjes en levens van deze dames en ik blik met jullie terug. Want hoe voelt het om een nieuw album te ontdekken of om in een archief te komen waar je iets niet kunt vinden of lezen? Hoe is het om rond te lopen op het kasteel waar een van mijn albummeisjes 400 jaar geleden haar album aan haar vrienden gaf? Hoe voelt het om op de radio of televisie iets over je onderzoek te vertellen?

Ik bij kasteel Doddendael in Ewijk waar albumbezitster Walraven van Stepraedt woonde.
Suzanne van de Kerk

Ik hoop in mijn blogs te laten zien hoe leuk en afwisselend historisch onderzoek doen is en dat het onderzoek naar deze historische sociale media ons niet alleen dingen leert over jonge adellijke vrouwen en mannen die vierhonderd jaar geleden leefden, maar ook over onszelf en onze eigen tijd.

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.